ગુજરાતના લોકનેતા અને આજીવન સેવાના ભેખધારી ઇન્દુલાલ યાગ્નિકની છ ભાગમાં ફેલાયેલી આત્મકથાનું પુન: પ્રકાશન થઈ રહ્યું છે એ બહુ મોટી ઘટના છે. મહાગુજરાત માટેની તેમની રાજકીય લડત તો ઐતિહાસિક મહત્ત્વ પામી ચૂકી છે, પણ રાજકીય કારકિર્દી દરમ્યાન વચ્ચે થોડાં વર્ષો તેઓ મુંબઈ પણ રહી આવ્યા હતા, ત્યારે ફિલ્મી દુનિયામાં પણ તેમણે કરેલા સંઘર્ષની એક અનોખી કથા છે.

થોડાં વર્ષો પહેલાં ઇન્દુચાચાની ફિલ્મી કારકિર્દી અંગે ખાંખાંખોળાં કરવા દરમ્યાન તેમની આત્મકથામાંથી અને બીજા કેટલાક સ્રોતોમાંથી ઘણી રસપ્રદ વિગતો મળી હતી.

વાત છેક ૧૯૨૫ના અરસાની છે. ત્યારે “ઇન્દુચાચા” હજી ઇન્દુલાલ યાગ્નિક જ હતા. રાજકીય જીવનમાં તેમને ભારે મોટો યશ અપાવનાર મહાગુજરાતના આંદોલનને તો  હજી ખાસ્સા ત્રણ દાયકાની વાર હતી. ૧૯૨૫માં ગાંધીજી સાથેના વિચારભેદથી તેઓ અમદાવાદ છોડી મુંબઈ જતા રહ્યા હતા. શરૂઆતમાં પત્રકાર તરીકે નોકરી કર્યા બાદ એમાંથી પણ મુક્ત થયા અને અનાયાસ ફિલ્મી દુનિયા તરફ વળી ગયા હતા.

ગિરગામમાં એ વખતે કૃષ્ણ સિનેમા શરૂ થયું હતું. પત્રકાર હોવાને નાતે આમંત્રણ મળતાં તેઓ ફિલ્મ જોવા ગયા હતા. પટકથા-લેખનમાં એ જમાનામાં મોહનલાલ દવેનો વટ પડતો. વાતવાતમાં ઇન્દુલાલે જાણ્યું કે મોહનલાલ દવેને એક ફિલ્મની વાર્તા લખવાના ૧૨૦૦ રૂપિયા મળે છે, ત્યારે તેમને પણ ફિલ્મો માટે વાર્તા લખવાની ચાનક ચઢી અને એ માટે તક શોધવા લાગ્યા. એ વખતે તેઓ “હિન્દુસ્તાન”ના તંત્રી હતા. ૧૯૨૬ના આરંભે હિમાંશુ રાયે “લાઈટ ઓફ એશિયા” ફિલ્મ અંગ્રેજી સબટાઇટલો સાથે બનાવી હતી. ખાસ આમંત્રિતો માટેના આ શોમાં ઇન્દુલાલ યાગ્નિકનો પરિચય હિમાંશુ રાય સાથે થયો. ઇન્દુલાલ પત્રકાર-લેખક છે અને અંગ્રેજી પર સારો કાબૂ ધરાવે છે એ જાણ્યા પછી હિમાંશુ રાયે તેમને “લાઇટ ઓફ એશિયા”નાં અંગ્રેજી સબટાઇટલોનું ગુજરાતી ભાષાંતર કરી આપવાની ઓફર કરી.

ફિલ્મો માટી સીધેસીધું કંઇ પણ લખવાનું ઇન્દુલાલ માટે આ પ્રથમ કામ હતું. “લાઇટ ઓફ એશિયા” ફિલ્મ “ગ્રેટ ઇસ્ટર્ન કોર્પોરેશન”ના નેજા હેઠળ બની હતી. ભાષાંતરનું કામ કર્યા બાદ કંપનીના સંચાલકોને તેમણે કહ્યું કે એક ઐતિહાસિક ફિલ્મ માટેનો પ્લોટ પોતાની પાસે છે. સંચાલકોએ હા પાડતાં ઇન્દુલાલે “નૂરજહાં” ફિલ્મની વાર્તા લખી, પણ ત્યારે તેમને ખબર નહોતી કે ફિલ્મી દુનિયા બડી વિચિત્ર છે. અહીં કોઇ પણ માણસ બીજાની પ્રગતિ થાય એવું ઇચ્છતો નથી. “નૂરજહાં”ના મામલે હિમાંશુ રાયે ટાંગ અડાવતાં સંચાલકે વાર્તા પરત કરી દીધી.

ઇન્દુલાલ નિરાશ થયા પણ હિંમત ન હાર્યા. થોડા સમય બાદ ઇમ્પિરિયલ સ્ટુડિયોના અબુ શેઠે તેમની પાસે વાર્તા માંગી. અબુ શેઠને નવી જ વાર્તા આપવા તેઓ જુદાજુદા પ્લોટ વિચારવા માંડ્યા. તેમાં એક વાર ઠક્કરબાપા સાથે પાવાગઢ ગયા હતા તે યાદ આવતાં “પાવાગઢનું પતન” ફિલ્મની વાર્તા લખી. આ વાર્તા અબુ શેઠને ગમી પણ ગઈ ને તેમને મહેનતાણાના સો રૂપિયા ચૂકવી પણ આપ્યા, પણ પછી તેમને લાગ્યું કે આ વાર્તા પરથી ફિલ્મ બનશે તો કદાચ હિંદુ-મુસ્લિમ તોફાનો પણ થાય એ ભયે તેમણે ફિલ્મ બનાવી જ નહિ.

આ રીતે પ્રારંભે નિષ્ફળતા મળતી રહેતાં ફિલ્મી દુનિયામાં પગ જમાવવાનો તેમનો સંઘર્ષ ચાલુ જ રહ્યો હતો. ૧૯૨૬ના અંત ભાગમાં “ઓર્ફન્સ ઓફ ધ સ્ટોર્મ્સ” નામની એક ફિલ્મ તેમણે ૪૦૦ રૂપિયામાં ખરીદી હતી. તેને થિયેટરોમાં રજૂ કરીને બે પૈસા કમાવાની તેમની ધારણા હતી, પણ એ ફિલ્મ ચાલી જ નહિ. દરમ્યાનમાં તેમણે અંગ્રેજી-ગુજરાતી અખબારો-સામયિકોમાં ફિલ્મો વિષે લખવા પણ માંડ્યું હતું. તેને કારણે ફિલ્મો દુનિયામાં તેમના સંપર્કો વધવા માંડ્યા હતા. તેને આધારે જ ૧૯૨૭માં એ જમાનાની સ્ટાર ગણાતી સુલોચના ઉર્ફે રુબિ માયર્સને લઈને એક ફિલ્મ બનાવવાનું તેમણે આયોજન કર્યું. સુલોચનાને જ કેન્દ્રમાં રાખીને એક વાર્તા લખી તેમણે દિગ્દર્શક ભવનાનીને બતાવી. ભવનાનીએ એ વાર્તા “ઇમ્પિરિયલ સ્ટુડિયો”ના માલિક અરદેશર ઇરાનીને બતાવી અને અંતે એ ફિલ્મનું નિર્માણ થયું.

પોતાની વાર્તા પરથી ફિલ્મ બનતાં ઇન્દુલાલનો જુસ્સો વધ્યો. દરમ્યાનમાં એક જાગ્રત અને પ્રગતિશીલ ફિલ્મકારને આવે એવો વિચાર તેમને આવ્યો. તેમને થયું કે દેશના સાહિત્ય અને ઇતિહાસમાં ઝળકતા સિતારાઓને રૂપેરી પડદે ચમકાવવાનું કામ તો કોઇ કરતું જ નથી. શા માટે પોતે એ કામ ન કરવું?

“કોહિનૂર ફિલ્મ કંપની’માં કામ કરતા દિગ્દર્શક નારાયણ દેવારે સાથે તેમણે ઉચ્ચ કોટિની ફિલ્મો બનાવવાની યોજના ઘડી કાઢી. નારાયણના મોટા ભાઇ ગજાનન પણ તેમાં જોડાયા. ત્રણેય જણાએ “ક્લાસિકલ પિકચર્સ કોર્પોરેશન” નામની કંપની રજિસ્ટર કરાવી. ઇન્દુલાલના મિત્ર નગીનદાસ માસ્તર ફાઇનાન્સ કરવા તૈયાર થઈ ગયા. “પાવાગઢનું પતન” વાર્તા તો તૈયાર હતી જ. મૂળ વડોદરાના દિગ્દર્શક નાગેન્દ્ર મજમુદારને દિગ્દર્શન સોંપ્યું. “પાવાગઢનું પતન” ફિલ્મ રજૂ થઈ ત્યારે હોબાળો થયો. પ્રેક્ષકોના એક વર્ગે ફિલ્મમાં મહંમદ બેગડાને કેળું ખાતો બતાવ્યો હતો તે અને તેને દેવી સામે ઝૂકીને આશીર્વાદ લેતો બતાવ્યો હતો તે દૃશ્યો સામે વાંધો લીધો. ચાલુ ફિલ્મે ધાંધલ કર્યું. અંતે એ દૃશ્યો ફિલ્મમાંથી કાઢી નાખવાંપડ્યાં હતાં. ૧૯૨૮માં “પાવાગઢનું પતન” જ્યાં જ્યાં રજૂ થઈ ત્યાં ત્યાં તેને સારો આવકાર મળ્યો, પરિણામે ઇન્દુલાલે “યંગ ઇન્ડિયા” નામની બીજી ફિલ્મનું નિર્માણ હાથ ધર્યું. એ સમયની બે લોકપ્રિય અભિનેત્રીઓ ઝુબેદા અને સુલતાનાને તેમણે આ ફિલ્મમાં લીધી. ૧૯૨૯ના આરંભમાં મુંબઈના વેસ્ટએન્ડ સિનેમામાં આ ફિલ્મ રજૂ થઈ, પણ બીજા જ અઠવાડિયે સખત ઠંડી શરૂ થતાં થિયેટરો ખાલી પડવા માંડ્યાં. બે લોકપ્રિય હીરોઇનો હોવા છતાં ફિલ્મ ચાલી નહિ એટલે તેમણે પછી નવાં કલાકારોને લઈને ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો.

એક નવી અભિનેત્રીની શોધ તેમણે કરવા માંડી. એક એંગ્લો-ઇન્ડિયન પરિવારની બેરિલ ક્લેસાન નામની યુવતી તેમની નજરમાં વસી જતાં તેને ફિલ્મોમાં કામ કરવા માટે તેનાં માબાપને મનાવી લીધાં. બેરિલને તેમણે માધુરી નામ આપ્યું. આ માધુરીએ પછી તો બીજી ઘણી ફિલ્મોમાં કામ કર્યું હતું, અને લોકપ્રિયતા મળવી હતી. માધુરીને લઈને ઇન્દુલાલે “રજપૂત સવાર” ફિલ્મ બનાવી. તેનું દિગ્દર્શન રમાકાન્ત ધારેખાનને સોંપ્યું હતું પણ તેની સાથે અણબનાવ થતાં ઇન્દુલાલે પોતે દિગ્દર્શન કરવા માંડ્યું હતું. આ ફિલ્મ રીલીઝ થઈ એ સમયે મુંબઈમાં કોમી તોફાનો ફાટી નીકળ્યાં હતા, એટલે ફિલ્મને આર્થિક ફટકો પડ્યો હતો, તેમ છતાં કમાણી થશે તો તે ફિલ્મમાંથી જ થશે એ આશાએ તેમણે ફિલ્મનિર્માણ ચાલુ રાખ્યું. તેમણે ઝવેરચંદ મેઘાણીની “સૌરાષ્ટ્રની રસધાર”ના પ્રથમ ભાગમાંથી “સાંઇ ને હડી” વાર્તા પરથી “રાખપત રખાપત” ફિલ્મ માધુરીને લઈને બનાવવામાંડી.

આ ફિલ્મનું નિર્માણ ચાલુ હતું તે દરમ્યાન જ ઇન્દુલાલે “કાશ્મીરનું ગુલાબ” ફિલ્મ કાશ્મીરમાં જઈને ઉતારવાનું સાહસ કર્યું. આ ફિલ્મ તેમણે એક જર્મન સાથી ભાગીદારીમાં બનાવવાનું બીડું ઝડપ્યું હતું, પણ તેમાં કેટલાક કડવા અનુભવો થયા. બીજી બાજુ “રાખપત રખાપત” પર પૂરું ધ્યાન ન આપી શકાતાં એમાંય કંઈ ભલીવાર ન આવ્યો. આ બંને ફિલ્મોની નિષ્ફળતાએ તેમને આર્થિક રીતે કફોડી સ્થિતિમાં મૂકી દીધા. તેમના માથે મોટું દેવું થઈ ગયું. એ વખતે અબુ શેઠે તેમને મદદ કરી. તેમની સહાયથી ઇન્દુલાલે “યંગ ઇન્ડિયા પિકચર્સ” નામે નવી કંપની શરૂ કરી. કંપનીનો તમામ અસબાબ તેમણે અબુ શેઠને ગીરો લખી આપ્યો. ૧૯૨૯નો એ ઉત્તરાર્ધ હતો. “કાશ્મીરનું ગુલાબ” ફિલ્મ અધૂરી હતી તે પૂરી કરવા તેમણે શરૂ કર્યું, પણ આ ફિલ્મ કદી પૂરી જ ન થઈ.

બીજી એક ફિલ્મ “કાળીનો એક્કો” બનાવવાનું તેમણે આયોજન કર્યું, પણ ત્યાં સુધીમાં ફિલ્મોમાંથી તેમનો રસ ઓછો થવા માંડ્યો હતો. તેમની જે મૂળ વિચારસરણી હતી એને આ ચાર-પાંચ વર્ષોમાં તેમણે કંઇ છેહ દઈદીધો નહોતો. દેશ-વિદેશમાં બનતી ઘટનાઓને તેઓ પોતાની રીતે માપતા-તોલતા રહ્યા હતા, અને અંતે ૧૯૩૦ આવતા સુધીમાં દેશમાં મહત્ત્વપૂર્ણ રાજકીય ઘટનાઓ જે ઝડપથી આકાર લેવા માંડી હતી એ જોતાં તેઓ ફરી પાછા મુખ્ય પ્રવાહ સાથે જોડાવા થનગનવા માંડ્યા હતા.

૧૯૩૦ના જૂન માસમાં એક દિવસ એવો આવ્યો કે અબુ શેઠે “યંગ ઇન્ડિયા પિકચર્સ”નો સંપૂર્ણ કબજો સંભાળી લીધો અને ઇન્દુલાલ યાગ્નિકે હંમેશ માટે ફિલ્મોને રામરામ કરી દીધા. આજે તો એ વાતની કલ્પના પણ થઈ શકે તેમ નથી કે ઇન્દુલાલ યાગ્નિકને ફિલ્મોમાં ઉપરાછાપરી સફળતા જ મળવા માંડી હોત અને ફિલ્મનિર્માણમાં તેઓ વધુ ને વધુ વ્યસ્ત થતા ગયા હોત અને તો માત્ર ફિલ્મોમાં જ રમમાણ રહ્યા હોત તો?

“ચિરકુમાર સભા” ટાગોરની એક વ્યંગ કૃતિ છે. તેના પરથી આ જ નામની બે ફિલ્મો બની ચૂકી છે. પહેલી વાર ૧૯૩૨ની ૨૮મી મેએ રીલીઝ થયેલી ”ચિરકુમાર સભા”નું દિગ્દર્શન પ્રેમાંકુર અર્ટોર્થીએ કર્યું હતું. તેમાં રાયચંદ બોરાલનું સંગીત હતું. બીજી વાર ૧૯૫૬માં નિર્માણ પામેલી ”ચિરકુમાર સભા”નું દિગ્દર્શન દેવકી બોઝે કર્યું હતું. ત્યારે હજી મહાનાયક ઉત્તમકુમારની કારકિર્દીનો શરૂઆતનો સમય હતો.

ફિલ્મમાં કેટલાક પુરુષોએ ”ચિરકુમાર સભા” એટલે કે “બેચલર્સ ક્લબ” સ્થાપી છે. આ મંડળમાં જોડાનારે એવા શપથ લેવા પડે છે કે તે આખી જિંદગી સ્ત્રીની સોબત વિના જ પસાર કરશે અને આજીવન કુંવારો રહેશે. પણ સમય વીતવા સાથે એવી ઘટનાઓ બને છે કે આ ક્લબના સભ્યોએ પોતાનો સંકલ્પ તોડીને લગ્ન કરી લેવાં પડે છે.

કથાના કેન્દ્રમાં એક રુઢિચુસ્ત વિધવાની ચાર દીકરીઓ છે. સૌથી મોટી દીકરી પરણેલી છે અને તેનો પતિ અક્ષયકુમાર ખૂબ સારા સ્વભાવનો છે. લગ્ન પહેલાં તે ”બેચલર્સ ક્લબ”નો સભ્ય હતો. બીજી દીકરી શૈલબાળા વિધવા છે, પણ ચારેયમાં સૌથી ટિખળી તે છે. તે શિક્ષિત અને સંસ્કારી છે અને ખાસ તો તેની સેન્સ ઓફ હ્યુમર જબરદસ્ત છે. બીજી બે દીકરીઓ નૃપાબાલા અને નીરાબાલા કુંવારી છે અને લગ્ન તથા જુનવાણી રિવાજો પરત્વે પોતાના આગવા વિચારો ધરાવે છે. તેમની માતાની ચિંતા આ બંને દીકરીઓને પરણાવવાની છે.

દૂરના એક સગાની મદદથી ઉચ્ચ જાતિના બે છોકરાઓ સાથે તે વાત ચલાવે છે. તેમાંનો એક દૂબળો-પાતળો અને કદરૂપો છે, જ્યારે બીજો જાડિયો છે. બંનેને જોઇને છોકરીઓ છળી મરે છે. પોતાના બનેવી અક્ષયકુમારની મદદથી એ બંનેથી તેઓ છૂટકારો મેળવે છે. દુ:ખી માતા જાત્રા કરવા બનારસ જતી રહે છે. હવે પોતાની યોજના અમલી બનાવવા શૈલબાળા માટે મેદાન મોકળું થઈ જાય છે. પોતાની બંને બહેનો માટે તે ”બેચલર્સ ક્લબ”માંથી બે મુરતિયા શોધી લાવવાનું નક્કી કરે છે. એ માટે સૌ પહેલાં તો તે એક યુવાન બનીને ક્લબની સભ્ય બને છે, અને થોડા સમય પછી ક્લબની મીટિંગ પોતાને ઘેર ભરવા સૌને રાજી કરી લે છે. એમ થાય તો જ આ લોકો તેની બહેનોને જોઇ શકે.

તેણે જેવું ધાર્યું હતું તેવું જ પરિણામ આવે છે. કુંવારા રહેવાના શપથ લઈને પસ્તાય રહેલા બે યુવાનો બંને બહેનો તરફ આકર્ષાય છે. અંતે તેમનાં લગ્ન થતાં ક્લબ વિખેરાઇ જાય છે. ”ચિરકુમાર સભા” પેટ પકડીને હસાવતી કોમેડી છે. ભદ્ર વર્ગની દંભી જીવનશૈલી પર તે ભારોભાર વ્યંગ કરે છે. ખરેખર તો આ કથા દ્વારા ટાગોરે સમાજમાં લગ્નસંબંધી કેટલીક કુરુઢિઓને નિશાન બનાવી હતી.

સિરિયલ “ચંદ્રકાન્તા” ફરી ટીવી પર શરૂ થઈ ચૂકી છે, અને ”ચંદ્રકાન્તા”ની યાદ મને લગભગ પચીસેક વર્ષ પાછળ લઈ જાય છે. દેવકીનંદન ખત્રીની હિંદી નવલકથા ”ચંદ્રકાન્તા” વિષે ઘણું સાંભળ્યું હતું, પણ ક્યાંય વાંચવા મળતી નહોતી. એવામાં ૧૯૮૦ના અરસામાં “ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ” જૂથે “હિંદી એક્સપ્રેસ” નામનું એક સાપ્તાહિક શરૂ કર્યું. હિંદીના ખ્યાતનામ વ્યંગકાર શરદ જોશી તેના સંપાદક હતા. તેમાં તેમણે પહેલા અંકથી જ ”ચંદ્રકાન્તા” છાપવાનું શરૂ કર્યું અને આપણને જાણે લોટરી લાગી ગઈ. પણ એ આનંદ ઝાઝો ન ટક્યો. એક્સપ્રેસ જૂથ અંગ્રેજી “સ્ક્રીન” અને મરાઠી “લોકપ્રભા”ને બાદ કરતાં તેના કોઇ સામયિકને લાંબું જિવાડી શક્યું નથી. (વાર્તા સામયિક “ચાંદની” અને ડાયજેસ્ટ “રંગતરંગ” સહિત, જેના સહ-સંપાદક તરીકે આ લખનારે કારકિર્દી શરૂ કરી હતી.) “હિંદી એક્સપ્રેસ”નું બાળમરણ થયું. લાંબે પને પથરાયેલા ”ચંદ્રકાન્તા”ના થોડાક હપતા જ વાંચી શકાયા હતા.

“ચંદ્રકાન્તા” વાંચવાની બીજી તક દિલ્હીના “રાજકમલ પ્રકાશન”એ પૂરી પાડી. એ જમાનામાં તેમણે ઘણાં પુસ્તકોની કિફાયતી આવૃત્તિઓ બહાર પાડી હતી. વાંચી લીધાના થોડા દિવસ થયા હશે ત્યાં જ ગુર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલયમાં એક દિવસ ઠાકોરભાઇએ પૂછ્યું, “નવું કંઇ કરી શકાય એવું ધ્યાનમાં છે?”

“ચંદ્રકાન્તા” ધ્યાનમાં હતી જ. એમને કહ્યું કે લગભગ એક સો વર્ષ પહેલાં લખાયેલી આ નવલકથા છે. એ જમાનામાં તે હપતાવાર છપાતી અને લોકોને તેણે એવા ઘેલા કર્યા હતા કે  જ્યાં એ સામયિક છપાતું તે પ્રેસ સામે લોકો ભેગા થતા. વાર્તાને મૂળ હિંદીમાં વાંચી શકાય એ માટે અનેક લોકો હિંદી શીખ્યા હતા. લેખકનો ઇરાદો તો માત્ર “ચંદ્રકાન્તા” લખવાનો જ હતો. એ પૂરી થઈ એટલે લોકોએ માંગ કરવા માંડી કે વાર્તા આગળ વધારો. અંતે લોકોની લાગણીને માન આપીને લેખકે વાર્તાને આગળ વધારી અને ”ચંદ્રકાન્તા સંતતિ”ના બીજા છ ભાઇ લખ્યા.

ઠાકોરભાઇને રસ ન પડે તો જ નવાઇ. કહે, કામ શરૂ કરી દો. કામ શરૂ થઈ ગયું ને એક દિવસ ઠાકોરભાઈનું તેડું આવ્યું. કહે, “પ્રોજેક્ટ પડતો મૂકવો પડે તેમ છે.” તેમને જાણ થઈ હતી કે રાજકોટમાં “પ્રવીણ પુસ્તક ભંડાર” પણ આ જ પ્રોજેક્ટ પર કામ કરી રહ્યા છે. ત્યાં મારા મિત્ર શાંતિલાલ જાની અનુવાદ કરી રહ્યા હતા, અને ખૂબ આગળ વધી ગયા હતા. મેં હજી માંડ સોએક પાનાં કર્યાં હતાં.

પછી શું થયું, કંઈ ખબર નહિ. દરમ્યાનમાં ઠાકોરભાઇનું પણ નિધન થઈ ગયું. થોડાં વર્ષો વીતી ગયાં. ટીવી પર ”ચંદ્રકાન્તા” સિરિયલ શરૂ થઈ ગઈ, અને એક દિવસ ગુર્જરમાંથી મનુભાઇનો ફોન આવ્યો. તેમને જાણવું હતું કે હું ”ચંદ્રકાન્તા”નો અનુવાદ કેટલા સમયમાં આપી શકું? સદનસીબે જે સો પાનાં કર્યાં હતાં તે આટલાં વર્ષોથી સચવાયેલાં હતાં, અને મનુભાઇને માત્ર ”ચંદ્રકાન્તા”ના અનુવાદની જરૂર હતી.

શું અને કઈ રીતે થયું તે ખબર નહિ, પણ મેં કરેલો ”ચંદ્રકાન્તા”નો અનુવાદ અને શાંતિલાલ જાનીએ કરેલો ”ચંદ્રકાન્તા સંતતિ”નો અનુવાદ અંતે આ રીતે સાથે પ્રગટ થયો.

આજનો દિવસ છે “ફાધર્સ ડે”. દર વર્ષે જૂનના ત્રીજા રવિવારે દુનિયાના ઘણા દેશોમાં ફાધર્સ ડે ઉજવાય છે. આજે કેટલાંક હિંદી અખબારોમાં ફાધર્સ ડે નિમિત્તે જે લેખો વાંચવા મળ્યા તેમાં “નઈ દુનિયા”માં ઓમ દ્બિવેદીનો લેખ દિલથી લખાયેનો લાગ્યો. લેખના બે ફકરા અહીં ઉતારવાની લાલચ રોકી શકાતી નથી.  અનુવાદમાં મજા ન બગડે એટલે હિંદીમાં જ ઉતાર્યા છે.

વેદ કી વહ પવિત્ર કિતાબ પિતા, જિસમેં લિખી હૈં પુરખોં કે પરિચય કી રુચાએં, જિસે પઢકર જાના જા સકતા હૈ મનુષ્ય કા જન્મ, જિસકી આંખોં મેં ઝાંકકર દેખા જા સકતા હૈ આદમ કા રૂપ. જો અપની સંતાનોં કે લિયે ઢોતા હૈ પીડાઓં કા પહાડ, દર્દ કે હિમાલય લેકર દોડતા હૈ રાત-દિન, લેકિન ઉફ તક નહીં કરતા. અપની નીંદ ગિરવી કર સંતાન કે લિયે લાતા હૈ ચુટકીભર ચૈન. કભી રામ કે વિયોગ મેં દશરથ બનકર તડપ-તડપ કર ત્યાગ દેતા હૈ પ્રાણ, કભી અભિમન્યુ કે વિરહ મેં અર્જુન બનકર સંહાર કર દેતા હૈ કૌરવોં કી સેના કા, તો કભી પુત્ર મોહ મેં હો જાતા હૈ ધૃતરાષ્ટ્ર કી તરહ નેત્રહીન. પિતા વહ રક્ત હૈ, જો દોડતા રહતા હૈ સંતાન કી ધમનિયોં મેં. જો ચમકતા હૈ સંતાન કે ગાલોં પર ઔર દમકતા હૈ ઉસકે માથે પર. 

પિતા સાથ ચલતા હૈ તો સાથ ચલતેં હૈં તીનોં લોક, ચૌદહોં ભુવન. પિતા સિર પર હાથ રખતા હૈ તો છોટે લગતે હૈં દેવી-દેવતાઓં કે હાથ. પિતા હંસતા હૈ તો શર્મ સે પાની પાની હો જાતે હૈં હેમંત ઔર બસંત. પિતા જબ માર્ગ દિખાતા હૈ તો ચારોં દિશાએં છોડ દેતી હૈ રાસ્તા, આસમાન આ જાતા હૈ કદમોં કે આસપાસ. પિતા જબ નારાજ હોતા હૈ તો આસમાન કે એક છોર સે દૂસરે છોર તક કડક જાતી હૈ બિજલી, હિલને લહતી હૈ જિંદગી કી બુનિયાદ. પિતા જબ ટૂટતા હૈ તો ટૂટ જાતી હૈ જાને કિતની ઉમ્મીદેં, પિતા જબ હારતા હૈ તો પરાજિત હોને લગતી હૈ ખુશિયાં. જબ ઉઠતા હૈ સિર સે પિતા કા સાયા તો ઘર પર એકસાથ ટૂટ પડતે હૈં કઈકઈ પહાડ. પિતા કી સાંસ કે જાતે હી હો જાતી હૈ કઈ કી સપનોં કી અકાલ મૌત.

આ જ લેખમાં એક વાક્ય છે - પિતા અર્થાત વહ ઇશ્વર, જિસકા અનુવાદ હોતા હૈ, આદમી કી શક્લ મેં.

હેપ્પી ફાધર્સ ડે.

“ટાઇમ કેપ્સ્યૂલ” (time capsule) આજનાં ગુજરાતી અખબારોમાં ચમકેલો શબ્દ છે.  સમાચાર વાંચીને ૧૯૯૨માં લખેલી ટૂંકી વાર્તા “કાળસંદૂક” એટલે કે “ટાઇમ કેપ્સ્યૂલ” યાદ આવી ગઈ. “જનસત્તા-લોકસત્તા”ના દિવાળી અંકમાં તે પ્રગટ થઈ હતી. એ વખતે “જનસત્તા-લોકસત્તા”ના તંત્રી સ્વ. દિગંત ઓઝા હતા. તેમણે દિવાળી અંકોની પરંપરા શરૂ કરી હતી, જે લગભગ દસેક વર્ષ જળવાઇ રહી હતી. દર વર્ષે કોઇ એક ચોક્કસ થીમ લઈને અંક તૈયાર કરાતો. ૧૯૯૨માં થીમ હતી “બત્રીસ પૂતળીઓની આધુનિક વાર્તાઓ”. લેખકોને આમંત્રણ આપીને વાર્તાઓ મંગાવાઇ હતી. પછી આ બધી વાર્તાઓ પુસ્તક રૂપે પણ પ્રગટ થઈ હતી. તેમાં મેં લખેલી “કાળસંદૂક”નો સમાવેશ થયેલો.

આ રહી એ વાર્તા “કાળસંદૂક“

નેતાજીએ સવારે ઊઠતાવેંત નક્કી કરી લીધું હતું કે આજે તો ગમે તે થાય, સિંહાસન પર ચઢી બેસવું છે. આજે હવે કોઇ પૂતળીની પરવા નથી કરવી. બહુ થયું હવે. પૂતળીઓ પણ કોણ જાણે કયા ભવનું વેર વાળી રહી છે. રોજેરોજ કોણ જાણે કોની વાર્તાઓ સંભળાવી સંભળાવીને બોર કરી નાખ્યો.

વધુ વિચારતાં નેતાજીને લાગ્યું કે આમાં પોતાની જ ભૂલ હતી. પહેલા જ દિવસે પોતે જ્યારે સિંહાસન પર બેસવા ગયા ત્યારે તેમાં જડાયેલી પૂતળીએ સજીવ થઈ તેમને રોક્યા, ત્યારે ખરેખર તો પૂતળીની પરવા કર્યા વિના સિંહાસન પર બેસી જવાની જરૂર હતી. પછી પૂતળી જે કહેત એ સાંભળ્યા કરત. પણ ત્યારે ક્યાં ખબર હતી કે આવી પૂતળી રોજ એકને લેખે સજીવ થઈથઈને તંગ કરતી રહેવાની છે.

શરૂઆતના બે-ચાર દિવસ તો નેતાજીએ પૂતળીઓની સંખ્યા યાદ રાખવાનો પણ પ્રયાસ કર્યો હતો કે આજે કેટલામી પૂતળીનો બકવાસ સાંભળ્યો, પણ હવે તો એ સંખ્યા પણ ભૂલી જવાઇ હતી. જોકે જે દિવસે આ અદભુત અને દિવ્ય લાગતું સિંહાસન મળી આવ્યું હતું એ દિવસ પણ નેતાજીને આજે પણ જેમનો તેમ યાદ હતો.

બન્યું હતું એવું કે નેતાજી પોતે મહાન રાષ્ટ્રના એકચક્રી શાસક બન્યા એ પછી જનતામાં તેમની “લાર્જર ધેન લાઇફ” ઇમેજ ખડી કરવામાં તેમણે તમામ પ્રકારનાં પ્રચાર માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવામાં જરાય કચાશ રાખી નહોતી, પણ ભાવિ પેઢીઓનું શું? પાંચ સો – સાત સો કે હજાર-બે હજાર વર્ષ પછી પણ લોકો પોતાને વિષે જાણી શકે એ માટે તેમણે એક કાળસંદૂક તૈયાર કરાવી હતી અને તે જમીનમાં દટાવી દેવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.

એ કાળસંદૂક દાટવા માટે જ્યાં ખોદકામ કરાયું હતું ત્યાંથી જ બત્રીસ પૂતળીઓવાળું એક સિંહાસન નીકળ્યું હતું. સિંહાસન જોઇને જ તેઓ ખૂશ થઈ ગયા હતા, અને મનોમન નક્કી કરી લીધું હતું કે પોતે જે ઓરડામાં “દરબાર” ભરીને બેસતા એ ઓરડામાં જ આ સિંહાસન ગોઠવીને પોતે તેના પર બિરાજશે.

તેમણે પોતાનો આ નિર્ણય અમલમાં પણ મુકાવ્યો હતો અને સિંહાસન સાથે મેચ થાય એ મુજબનું ઓરડાનું ઇન્ટિરિયર ડેકોરેશન કરાવીને તેમાં સિંહાસન મુકાવી પણ દીધું હતું, પણ પછી કમબખ્ત પૂતળીઓ એવું લોહી પીવા માંડી કે એ સિંહાસન પર બેસવાની વાત તો દૂર રહી, હજી સુધી તેને અડકી પણ શકાયું નહોતું. તેમને પોતાને નવાઇ તો એ વાતની લાગતી હતી કે સિંહાસન સુધી પહોંચવાની તમામ કળાઓના પોતે માહેર ગણાતા હોવા છતાં આ બાબતમાં કેમ થાપ ખાઇ ગયા?

વધુ વિચારતાં તેમને લાગ્યું કે આ વખતે પોતે પાયાની ભૂલ એ કરી બેઠા કે કોઇનું પણ ક્યારેય કશું જ નહિ સાંભળવાનો પોતે ગુણ કેળવ્યો હોવા છતાં આ મામલામાં પોતે રોજ પૂતળીની વાર્તા સાંભળવા રોકાઇ જતા હતા. પણ આજે તેમને ખાતરી હતી કે સિંહાસન સુધી પહોંચતાં તેમને કોઇ નહિ રોકી શકે.

આ ખાતરી સાથે જેવા તેઓ સિંહાસનવાળા ઓરડામાં પ્રવેશ્યા અને આગળ વધ્યા કે તરત જ સિંહાસનમાં જડાયેલી એક પૂતળી સજીવ થઈને તેમની સામે આવીને ઊભી રહી ને બોલી : “સબૂર નેતાજી… આગળ ન વધશો.”

નેતાજી હતાત્યાં જ ઊભા રહી ગયા. સિંહાસન પર ચઢી બેસવાનો તેમનો નિર્ણય ક્યાંય હવામાં ઓગળી ગયો. છતાં તેમણે પૂતળીને કહ્યું, “ના, હવે વધુ વાર્તા નથી સાંભળવી. તમારા એ મહાન પ્રતાપી શાસકનાં ગુણગાન ગાતી એટલી બધી વાર્તાઓ આ પહેલાં તમારી બહેનો સંભળાવી ચૂકી છે કે હવે બધી વાર્તાઓ એકસરખી જ લાગે છે. હવે વધુ બોર ન કરો તો સારું.”

પૂતળી હસી પડી. “સોરી નેતાજી, વાર્તાઓ તો તમારે સાંભળવી જ પડશે. એમાં છૂટકો જ નથી.”

નેતાજીને લાગ્યું કે હવે પોતાની એકાદ યુક્તિ અજમાવવાનો સમય આવી ગયો છે. “સારું”, તેમણે કહ્યું, “કોઇ વચલો માર્ગ નીકળે એમ નથી? એટલે કે તમારે કોઇ વાર્તા કહેવી ન પડે, અને મારે સાંભળવી ન પડે?”

“ના, નેતાજી, વાર્તા તો તમારે સાંભળવી જ પડશે. એમાં તમારી કોઇ મદદ અમારાથી થઈ શકે તેમ નથી.”

“કેમ, કેમ? એવું તે શું છે?”

“એને તમે અમારી મજબૂરી પણ કહી શકો, અને એ મજબૂરી પણ જેવી તેવી નહિ, ઇલેક્ટ્રોનિક મજબૂરી.”

“ઇલેક્ટ્રોનિક મજબૂરી?” નેતાજીને નવાઇ લાગી.

“હા, આ સિંહાસન અને અમે બધી પૂતળીઓ ઇલેક્ટ્રોનિક સરકિટથી જોડાયેલાં છીએ. સિંહાસન પર બેસવા માટે એક નિશ્ચિત રેન્જમાં કોઇ પણ આવે ત્યારે અમારી અંદર ગોઠવાયેલી સિસ્ટમ કામ કરવા માંડે છે અને અમારે વાર્તા સંભળાવવાનું શરૂ કરી દેવું પડે છે. ”

“માય ગોડ”. નેતાજીને આવી તો કલ્પના પણ ક્યાંથી હોય? તેમણે પૂછ્યું, “આ બધી કરામત કરી કોણે?”

“અમે તમને જેમની વાર્તાઓ સંભળાવીએ છીએ એમણે.” પૂતળી બોલી.

“એનો અર્થ એ કે એમણે આ બધું પહેલેથી ગોઠવી રાખેલું છે? પણ શા માટે?”

“એટલું યે નથી સમજતા?” પૂતળી હસી પડી. “એવી ગોઠવણ ન કરી હોત તો ભાવિ દુનિયાને ખબર કઈ રીતે પડે કે તેઓ કેવા મહાન શાસક હતા..!”

“આઇ સી, એનો અર્થ એ થયો કે તમારા એ મહાન પ્રતાપી શાસકે પોતાની પ્રશસ્તી માટે જ આ ગોઠવણ કરેલી છે?” નેતાજીએ પૂછ્યું.

“હા જ તો, બીજો શો ઉદ્દેશ હોય? તમે એટલું પણ નથી સમજતા કે આ પણ એક જાતની કાળસંદૂક જ છે?” કહીને પૂતળી હસવા માંડી… ખડખડાટ…

નેતાજી અવાક થઈ ગયા. પૂતળી માંડમાંડ હસવું રોકીને બોલી, “તો પછી વાર્તા શરૂ કરું ને?”

***

તહમિમા અનામ લંડનમાં સ્થાયી થયેલાં બાંગ્લાદેશી મૂળનાં યુવા લેખિકા છે. હજી ગયા મહિને જ તેમની બીજી અંગ્રેજી નવલકથા “ધ ગુડ મુસ્લિમ” પ્રગટ થઈ છે. તેમની પહેલી નવલકથા “ધ ગોલ્ડન એજ”એ તેમને જે રીતની ખ્યાતિ અપાવી અને આંતરરાષ્ટીય સ્તરના એવોર્ડ્સ પણ અપાવ્યા એ પછી સ્વાભાવિક જ આ નવી નવલકથા ઘણી અપેક્ષાઓ જગાવી ચૂકી છે. ”ધ ગુડ મુસ્લિમ” તરફ ધ્યાન ખેંચાવાનું સૌથી મોટું કારણ છે તેનું શીર્ષક.

૨૦૦૬માં હોલીવૂડમાં એક ફિલ્મ બની હતી. તેનું શીર્ષક હતું “ધ ગુડ જર્મન”. આ ફિલ્મ એટલી ગમી ગઈ કે એકથી વધુ વાર જોઇ છે. જોસેફ કેનને લખેલી આ જ નામની નવલકથા પરથી દિગ્દર્શક સ્ટિવન સોડરબર્ગે બનાવેલી ફિલ્મ માત્ર તેના રસપ્રદ કથાનકને કારણે જ નહિ, બીજી ઘણી રીતે મજેદાર લાગી. બીજું વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થયા પછીના તરતના સમયગાળામાં ફિલ્મની ઘટનાઓ આકાર લે છે. ભારે તબાહીનો ભોગ બનેલા બર્લિનમાં અમેરિકા, રશિયા, બ્રિટન સહિતના વિજેતા રાષ્ટ્રોના પ્રતિનિધિઓ ભાવિ રણનીતિ ઘડવા એકઠા થાય છે. જોકે આ બધા દેશોનો એક છૂપો મકસદ પણ છે, અને ત્યાં તેઓ એકબીજાને મહાત કરવા ઇચ્છે છે.

યુદ્ધ પહેલાં જર્મનીમાં ઘણા વિગ્નાનીઓ અનેકવિધ પ્રોજેક્ટમાં લાગેલા હતા. તેમાંના કેટલાક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ તો ઘણા આગળ વધી ચૂક્યા હતા, પણ યુદ્ધનાં વર્ષો દરમ્યાન ઘણું ખોરંભે પડી ગયું હતું. હિટલરને તેના મકસદમાં સાથ આપનારા ઘણા નાઝીઓને ખતમ કરી દેવાયા હતા અને જેઓ પકડી લેવાયા હતા, તેમની સામે કેસ ચાલવાના હતા, પણ જે જર્મન વિગ્નાનીઓ હતા, તેઓ હિટલર માટે કામ કરતા હોવા છતાં તેઓ જો હાથ લાગે તો તેમને ચોરીછૂપીથી પોતાના દેશમાં લઈ જઈને તેમની આવડતનો ઉપયોગ કરવા બધા ઇચ્છતા હતા. એ માટે બધાએ પોતપોતાની રીતે જાળ બિછાવી રાખી હતી, અને કહેવાની જરૂર નથી કે પડદા પાછળ એક ઓર લોહિયાળ ખેલ શરૂ થઈ ચૂક્યો હતો.

હિટલરના નાઝી શાસન હેઠળના જર્મનીમાં યહૂદીઓ પર જે અમાનવીય અત્યાચારો થયા, તે સાથે જર્મનીમાં રહેતા તમામ જર્મનો સહમત હતા એવું નહોતું. અનેક જર્મનો નાઝીવાદના વિરોધી હતા, પણ તેઓ એટલા લાચાર હતા કે પોતાનો વિરોધ વ્યક્ત કરી શક્યા નહોતા. આવા જર્મનો માટે શબ્દ વપરાયો છે “ધ ગુડ જર્મન”. હિટલરના એક પ્રોજેક્ટ પર કામ કરનાર આવો જ એક વિગ્નાની “ગુડ જર્મન” હતો. તેને હાથ કરવા જે ખેલ ખેલાય છે તે આ ફિલ્મનું કથાનક છે.

દિગ્દર્શક સોડરબર્ગે ફિલ્મને વધુમાં વધુ અસરકારક બનાવવા તેને બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ તો બનાવી જ છે, પણ ફિલ્મનો “આસ્પેક્ટ રેશિયો” એ સમયે પ્રચલિત હતો તે રાખવા ઉપરાંત કેમેરા એન્ગલ અને લાઇટિંગ તથા બેક્ગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક પણ એ સમય મુજબનાં રાખ્યાં છે.

અંગ્રેજી આર્થિક અખબાર Mint માં “ધ ગુડ મુસ્લિમ”ની સમીક્ષા વાંચતા સતત “ધ ગુડ જર્મન” નજર સમક્ષ તરવરતી રહી. બાંગ્લા દેશમાં જન્મેલાં પણ મોટા ભાગે વિદેશમાં જ ઊછરેલાં અને ભણેલાં અને હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાંથી પીએચ.ડી. થયેલાં તહમિમા અનામ એક નવલકથા ત્રયી લખી રહ્યાં છે, અને પહેલી “ધ ગોલ્ડન એજ” અને બીજી “ધ ગુડ મુસ્લિમ” પછી હજી આ ત્રયીની ત્રીજી નવલકથા તેઓ લખશે. આ ત્રણેય નવલકથાઓના પશ્ચાદભૂમાં ૧૯૭૧માં બાંગ્લાદેશનો મુક્તિ જંગ અને તેમાં ભાગ લેનાર એક પરિવારની કહાણી છે.

“ધ ગુડ મુસ્લિમ” નવલકથા હજી વાંચી નથી, પણ માત્ર સમીક્ષા વાંચીને કોઇ અભિપ્રાય પણ બાંધી લેવો નથી. બસ, એટલું જાણવાની આતુરતા છે કે “ગુડ જર્મન”ની જેમ લેખિકા તહમિમા અનામને “ગુડ મુસ્લિમ” કહેતાં શૂં અભિપ્રેત છે…

“ચિત્રાંગદા” મૂળ તો ટાગોરની એક નૃત્યનાટિકા છે, અને વર્ષોથી તેનું મંચન થતું રહે છે. ૧૯૫૫માં તેનો આધાર લઈને દિગ્દર્શક હેમચંદ્ર અને સૌરેન સેને આ જ નામની ફિલ્મ બનાવી હતી. ૧૮૯૨માં લખાયેલી નૃત્યનાટિકા  ”ચિત્રાંગદા”ની કથા મૂળ તો મહાભારતમાં છે. તે અર્જુનની પત્ની હતી, અને મણિપુરના રાજાની કુંવરી હતી. અર્જુન એક વાર ફરતોફરતો મણિપુર જઈ ચઢે છે. ત્યાં ચિત્રાંગદાને જોઇને મોહી પડે છે, અને રાજા પાસે તેનો હાથ માંગે છે. રાજા એક શરત મૂકે છે કે તેનાં જે બાળકો થશે તેમને તે પોતાની સાથે લઈ જઈ શકશે નહિ , કારણ કે મણિપુરની રાજપરંપરા પ્રમાણે દીકરીનાં સંતાન ગાદીનાં વારસદાર બને છે. અર્જુન કહે છે કે તે પોતાનાં સંતાન કે ચિત્રાંગદા કોઇને મણિપુરથી દૂર નહિ લઈ જાય. બંનેનાં લગ્ન થાય છે અને સમય જતાં અર્જુન બબ્રુવાહનનો પિતા બને છે, જે મોટો થઈને મણિપુરની ગાદીએ બેસે છે.

આ કથાને ટાગોરે પોતાની રીતે નૃત્યનાટિકામાં આલેખી છે, અને તેમની મોટા ભાગની કૃતિઓમાં જોવા મળે છે તેમ સ્ત્રી પાત્રને તેમણે વધુ મજબૂત બનાવ્યું છે. ટાગોરની કથામાં ચિત્રાંગદા મણિપુરના રાજાનું એકમાત્ર સંતાન છે. સાધારણ સૌંદર્ય ધરાવતી ચિત્રાંગદા રાજગાદીની વારસ હોઇને પુરુષોનાં કપડાં પહેરતી હોય છે. એ રીતે જ તે હંમેશાં પોતાનાં લોકોના રક્ષણની ફરજ બજાવતી રહે છે. તેને કારણે પ્રજામાં તે બહુ પ્રિય છે.

એક દિવસ તે અર્જુનને જુએ છે. અર્જુન જે રીતે જંગલમાં શિકાર કરી રહ્યો છે તે જોઇને તે અર્જુનના પ્રેમમાં પડી જાય છે. અર્જુન સામે તે જાય છે ત્યારે અર્જુન તેની યુદ્ધકળા પર વારી જાય છે, પણ એ સિવાય એ તેના પર ધ્યાન આપતો નથી. આ બાજુ ચિત્રાંગદા અર્જુનના ગળાડૂબ પ્રેમમાં છે, પણ તે એવું માને છે કે પોતે અર્જુનને જેવો પ્રેમ કરે છે તેવો પ્રેમ અર્જુન નહિ કરી શકે. તે કામદેવને પ્રસન્ન કરીને એક મહિના માટે અત્યંત સુંદર યુવતી બનીનેઅર્જુન સમક્ષ જાય છે. અર્જુન તેને જોઇને જ તેના પ્રેમમાં પડી જાય છે, પણ ચિત્રાંગદા એ વાતે દુ:ખી છે કે અર્જુન તેને નહિ પણ તેના સુંદર રૂપને ચાહે છે. તે ઇચ્છે છે કે અર્જુન તેને પોતે જેવી છે એ જ રૂપમાં તેને સાચો પ્રેમ કરે.

દરમ્યાનમાં મણિપુર પર જ્યારે હુમલો થાય છે ત્યારે અર્જુન લોકો પાસેથી જાણે છે કે તેમની રાજકુંવરી બહાદુર યોદ્ધો છે. ત્યારે ચિત્રાંગદા પોતાના અસલ રૂપમાં લોકોનું રક્ષણ કરવા આવી પહોંચે છે. હુમલાખોરો સામે બહાદુરીથી લડીને તેમને મારી ભગાવે છે. હવે અર્જુન ચિત્રાંગદાના ખરા પ્રેમમાં પડે છે અને તેની સાથે લગ્ન કરે છે.

અશોક ફિલ્મ્સના બેનર હેઠળ બનેલી આ ફિલ્મમાં સમીરકુમાર, જોહર રોય, માલા સિંહા અને ઉત્પલ દત્ત જેવાં કલાકારોએ કામ કર્યૂં હતું. સાથેની તસવીર હાલના સમયમાં ભજવાયેલી નૃત્યનાટિકાની છે.

ટાગોરનું સાહિત્ય ફિલ્મ બનાવવા માટે માત્ર ભારતીય ફિલ્મકારોને આકર્ષતું રહ્યું છે એવું નથી. જર્મનીના એક ખ્યાતનામ દસ્તાવેજી ફિલ્મોના સર્જક પોલ ઝિલ્સ ૧૯૫૦ના અરસામાં ભારતમાં હતા. તેમને ટાગોરની “ચાર અધ્યાય” નવલકથાએ બહુ પ્રભાવિત કર્યા હતા. તેમને તેના પરથી ફિલ્મ બનાવવાની ઇચ્છા થઈ આવી. તેમણે હિંદીમાં તેની પટકથા પણ તૈયાર કરાવી. હિંદી ફિલ્મી દુનિયાથી તેઓ ખાસ પરિચિત નહિ, એટલે તેમણે બી.આર. ચોપડાની મદદ લીધી હતી.  એ વખતે બી.આર. ચોપડા પણ હજી ફિલ્મી દુનિયામાં આવ્યા નહોતા, પણ ફિલ્મી દુનિયા સાથે તેમનો નાતો એ રીતે હતો કે તેઓ એક ફિલ્મી અખબાર “સિને હેરલ્ડ”ના તંત્રી હતા. ફિલ્મનું નામ રખાયું “ઝલઝલા”. તેમાં એ સમયનાં બે ખ્યાતનામ કલાકારો દેવ આનંદ અને ગીતા બાલીને પસંદ કરાયાં હતાં. હીરોની સમાંતર ભૂમિકા કિશોર શાહુએ ભજવી હતી.  સંગીત પંકજ મલિકે આપ્યું હતું. ૧૯૫૨ની ૧લી જાન્યુઆરીએ આ ફિલ્મ રીલીઝ થઈ હતી. ટિકિટબારી પર તે સફળ નહોતી રહી, પણ એક જર્મન ફિલ્મકાર તેની સાથે સંકળાયા હતા એ નોંધપાત્ર હતું.

નવલકથા  ”ચાર અધ્યાય” તેના વિશિષ્ટ કથાનકને કારણે હંમેશાં ફિલ્મકારોને આકર્ષતી રહી છે. ટાગોર ૧૯૩૪માં શ્રીલંકા ગયા હતા. ત્યાં રહ્યા એ દરમ્યાન તેમણે  ”ચાર અધ્યાય” લખી હતી. એ વખતે તેઓ ૭૩ વર્ષના હતા, અને આ તેમની અંતિમ નવલકથા હતી. ટાગોરની આ એકમાત્ર એવી નવલકથા છે, જે કોઇ સામયિકમાં હપતાવાર પ્રગટ ન થઈ હોય. ટાગોરે જ એવું થવા દીધું નહોતું. તેનું એક કારણ કદાચ એ છે કે કથાપ્રવાહની સાથે તેમણે બ્રિટિશ સરકારના જુલમ અને તેની સામેના સશસ્ત્ર વિરોધના રાજકારણનું જે નિરૂપણ કર્યું હતું તેને લઈને નવલકથા પર સંભવિત પ્રતિબંધ ન આવે એવું તેઓ ઇચ્છતા હતા. કથા એવાં બે પ્રેમીઓની છે, જેઓ આઝાદીની ચળવળના હિંસક માહોલમાં અટવાઇ જાય છે.

ફિલ્મનિર્માણની દૃષ્ટિએ  ”ચાર અધ્યાય” એક મુશ્કેલ નવલકથા ગણાઈ છે. ૧૯૯૭માં દિગ્દર્શક કુમાર સાહનીએ  ”ચાર અધ્યાય” બનાવી હતી, અને તે આ નવલકથાને ન્યાય આપવાનો પ્રામાણિક પ્રયાસ ગણાયો છે. લગભગ ૭૫ વર્ષ પહેલાં લખાયેલી આ નવલકથા આજના સંદર્ભમાં પણ એટલી જ પ્રાસંગિક છે. માત્ર સમય બદલાયો છે.

આઝાદીની ચળવળ વખતે એવાં જૂથો પણ સક્રિય હતાં, જેઓ પોતાના માની લીધેલા ધ્યેય માટે જઘન્ય હિંસા આચરીને તથા લૂંટફાટ કરીને આતંક મચાવી રાખતાં હોય. પોતાના કહેવાતા ધ્યેય માટે આ જૂથોના સભ્યોએ પોતાનાં ઘરબાર છોડી દીધાં હોય. તેઓ છૂપી જગ્યાઓએ રહીને મોટા ભાગે રાતના સમયે છાપો મારતા. આવા એક જૂથ સાથે ઇલા નામની એક યુવતી જોડાઇ હતી. શરૂમાં તો તે પોતાના જૂથની પ્રવૃત્તિઓથી પ્રભાવિત છે, પણ ધીમેધીમે તેનો ભ્રમ ભાગતો જાય છે. તે સાથે જૂથના એક સભ્ય અતીન તરફ તે આકર્ષાય છે. જુથના વડાને આ ખબર પડે છે ત્યારે તે સખત નારાજગી વ્યક્ત કરે છે, પણ પોતાની જિંદગી પોતાની રીતે જીવવા બંને અલગ માર્ગ પસંદ કરવાનું વિચારે છે, પણ ત્યારે તેમને ખબર પડે છે કે તેઓ એ દલદલમાં એટલાં ઊંડાં ખૂંપી ગયાં છે કે હવે તેમાંથી બહાર નીકળી શકાય તેમ નથી.

નવલકથામાં પાત્રોનું મનોમંથન અને સંજોગોનું નિરૂપણ એટલું સબળ થયું છે કે તે વાંચનાર કે ફિલ્મ જોનારને લાંબા સમય સુધી વિચારતા કરી દે છે.

“ચોખેર બાલી” ટાગોરની એક એવી કૃતિ છે, જેના પરથી છેક ૧૯૩૮થી લઈને આજ સુધી ફિલ્મો બનતી રહી છે. ૧૯૩૮માં દિગ્દર્શક સતુ સેને બનાવેલી ફિલ્મમાં રમા બેનરજી, મનોરંજન ભટ્ટાચાર્ય, છબિ બિશ્વાસ, શિબકાલિ ચેટરજી, શાંતિલતા ઘોષ જેવાં કલાકારોએ કામ કર્યું હતું. ૨૦૦૩માં રિતુપર્ણો ઘોષે બનાવેલી તાજેતરનાં વર્ષોની ચર્ચાસ્પદ ફિલ્મોમાંની એક રહી હતી. ટિકિટબારી પર પણ ખૂબ સફળ રહેલી આ ફિલ્મનું એક આકર્ષણ એ પણ હતું કે બ્યુટી ક્વીન ઐશ્વર્યા રાયે તેમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. ખરી વાત તો એ છે કે પોતાના સૌંદર્યને કારણે હંમેશાં ચર્ચામાં રહેતી ઐશ્વર્યાએ રિતુપર્ણો ઘોષની આ બંગાળી ફિલ્મ સાઇન કરી ત્યારથી ”ચોખેર બાલી” ચર્ચામાં આવી ગઈ હતી. આ ફિલ્મમાં કામ કરીને ઐશ્વર્યાએ એ પણ પુરવાર કરી આપ્યું હતું કે કે નોન-ગ્લેમરસ ભૂમિકા પણ ભજવી શકે છે.

ટાગોરે તેમની ૪૨ વર્ષની વયે આ નવલકથા લખી હતી અને એ સમયે ૧૯૦૩માં ટાગોર દ્વારા સંપાદિત “બંગદર્શન” સામયિકમાં તે હપતાવાર પ્રગટ થઈ હતી. એ વખતે બંગાળી સમાજમાં તેણે ખાસ્સી હલચલ મચાવી હતી, અને તે ક્રાંતિકારી નવલકથા ગણાઇ હતી. વિધવા પ્રેમમાં પડતી હોય એવાં કથાવસ્તુ એ સમયે લેખકો આલેખતા હતા, જેમ કે બંકિમચંદ્ર ચેટરજીએ તેમની નવલકથા “બિશબ્રિક્શ” (વિષવૃક્ષ)માં આવું નિરુપણ કર્યૂં હતું, પણ ટાગોરની  ”ચોખેર બાલી”ની વાત જુદી જ છે.

“ચોખેર બાલી”ની નાયિકા બિનોદિની છે. તે અંગ્રેજી ભણેલી છે, દેખાવે ખૂબ સુંદર છે, બુદ્ધિશાળી છે અને થોડી ઘમંડી પણ છે. જ્યારે તેના લગ્નની વાત ચાલે છે ત્યારે તેને જોવા આવનારો મુરતિયો તેને જોયા વગર તેને નાપસંદ કરે છે. તેનું નામ છે મહેન. ખરેખર તો એ સમયે તે દાક્તરીનું ભણતો હોય છે અને લગ્ન કરવાનો તેનો કોઇ ઇરાદો હોતો નથી, પણ તેની માતાના અતિશય આગ્રહને કારણે બિનોદિનેને જોવાજવાનું કબૂલ રાખે છે, પણ પાછો આવીને માને કહી દે છે કે છોકરી પસંદ નથી.

એ પછી નાની ઉંમરમાં જ બિનોદિનીનાં લગ્ન બીજે કરી દેવાય છે, પણ લગ્ન પછી થોડા જ સમયમાં તેના પતિનું મોત થતાં તે વિધવા બને છે. આ બાજુ બિનોદિનીને નાપસંદ કરનારા મહેન પર તેની માતા ફરી લગ્નનું દબાણ કરે છે. આ વખતે આશાનામની એક યુવતીને તે જોવા જવાનો હોય છે. ફરી વાર તેનો ઇરાદો માને રાજી રાખવાનો  જ હોય છે. તે પોતાના મિત્ર બિહારીને પણ સાથે લેતો જાય છે.

બંને આશાને ઘેર પહોંચે છે. મહેન તો આશાને પસંદ નથી જ કરવાનો એ બિહારી જાણતો હોય છે. તેને આશા ગમી જાય છે, પણ થોડી જ વારમાં તેને ખ્યાલ આવે છે કે મહેનને પણ આશા ગમવા માંડે છે, એટલું જ નહિ, આશા પણ મહેન તરફ આકર્ષાય છે. બિહારી તરત ચિત્રમાંથી ખસી જાય છે. થોડા જ સમયમાં મહેન અને આશા પરણી જાય છે.

થોડા સમય પહેલાં લગ્નથી દૂર ભાગતો મહેન આશાના પ્રેમમાં એવો લટ્ટુ થઈ જાય છે કે માને પણ એવું લાગવા માંડે છે કે તેની ઉપેક્ષા થઈ રહી છે. તે નારાજ થઈને ગામડે જતી રહે છે. આ ગામમાં જ બિનોદિની વિધવાજીવન ગાળી રહી છે. તે મહેનની માતાની સંભાળ રાખે છે. થોડા સમય પછી માને ફરી જ્યારે મહેન પાસે કોલકાતા જવાની ઇચ્છા થાય છે ત્યારે તે બિનોદિનીને પણ પોતાની સાથે લઈ જાય છે. એ પછી શરૂ થાય છે સંબંધોના તાણાવાણાની ગૂંચવણો.

આશા અને બિનોદિનીને સારું ગોઠી જાય છે. બિનોદિની આશાને પોતાની બહેન જેવી જ લેખે છે, પણ મહેન બિનોદિની તરફ આકર્ષાવા માંડે છે. તેને એવો પણ ડર છે કે ક્યાંક બિહારી બિનોદિનીની નિકટ ન પહોંચી જાય. આવું ન થાય એ માટે તે બિનોદિની અને બિહારી વચ્ચે ગેરસમજ થાય એવા પ્રયાસો કરતો રહે છે. જોકે બિનોદિનીને તેના બદઈરાદાની ગંધ આવી જાય છે. આ સ્થિતિમાં તે ગામડે પાછી જતી રહેવાનું પસંદ કરે છે, પણ મહેન તેનો પીછો છોડતો નથી. તે તેની પાછળ ગામડે જાય છે, પણ અંતે તેને ખ્યાલ આવે છે કે બિનોદિની પોતાને નહિ, પણ બિહારીને ચાહે છે. જોકે બિનોદિની પોતે બિહારી પ્રત્યેની આ લાગણી જરાય જાહેર થવા દેતી નથી, કારણ કે તેને બરાબર ખબર છે કે પોતે એક વિધવા છે એટલે બિહારી સાથે જો ભૂલેચૂકે પણ લગ્ન કરે તો સમાજ બિહારીનું જીવતર ઝેર જેવું કરી દેશે. અંતે બિનોદિની ભારે હૃદયે મહેનની કાકી સાથે બનારસ જતી રહે છે.

“ચોખેર બાલી”માં લગભગ એક સો વર્ષ પહેલાંના બંગાળી સમાજનું ચિત્રણ છે એટલે એ વખતનો પરિવેશ આબેહૂબ રજૂ કરી શકાય એ માટે અભ્યાસ કરવા રિતુપર્ણોએ ત્રણ વર્ષ વિતાવ્યાં હતાં. ઐશ્વર્યા ઉપરાંત રાઇમા સેન, પ્રસન્નજિત અને તોતા રોયચૌધરીએ આ ફિલ્મમાં કામ કર્યૂં છે.

તપન સિંહાએ ૧૯૯૭માં “ડોટર્સ ઓફ ધિસ સેન્ચ્યુરી” નામે પાંચ વાર્તાઓ સમાવતી એક હિંદી ફિલ્મ બનાવી હતી. વિભિન્ન સામાજિક પરિસ્થિઓનો શિકાર બનતી સ્ત્રીઓને કેવીકેવી વિષમતાઓનો ભોગ બનવું પડે છે, તેના પ્રતીકરૂપ પાંચ પાત્રો દ્વારા પોતાને જે કંઇ કહેવું છે કે કહેવા તપનદાએ પાંચ વાર્તાઓ પસંદ કરી હતી તેમાં એક ટાગોરની વાર્તા હતી. ૧૯૦૪માં પ્રગટ થયેલી આ વાર્તા “જીબિતો ઓ મ્રિતો” (જીવિત કે મૃત) પરથી તેમણે “કાદમ્બિની”નું નિર્માણ કર્યું હતું. તેમાં મુખ્ય ભૂમિકા શબાના આઝમીએ ભજવી હતી.

“કાદમ્બિની”ની કથા એવી છે કે તે એક યુવાન વિધવા છે. તેને બાળક પણ નથી. વીસમી સદીનાં પ્રારંભનાં વર્ષોમાં બંગાળમાં એક યુવાન વિધવાનું જીવન કેટલું કષ્ટદાયક હશે તેની કલ્પના કરવી જરાય અઘરી નથી. એક વાર બેહોશ કાદમ્બિનીને ગામલોકો મરી ગઈ હોવાનું માની લે છે, અને તેના અંતિમસંસ્કાર માટે લઈ જવાય છે. તે જીવિત છે કે કેમ એ ચકાસવાની પણ કોઇ પરવા કરતું નથી.

સ્મશાનમાં અંતિમસંસ્કાર માટેનો વિધિ ચાલુ હોય છે ત્યાં એકાએક ભારે વાવાઝોડું ત્રાટકે છે. વિધિ પડતો મૂકીને લોકો પોતાનો જીવ બચાવવા “મૃતદેહ”ને રઝળતો મૂકીને ભાગી છૂટે છે. વાવાઝોડું શમી ગયા પછી પણ મૃતદેહનું શું થયું એ જોવા કોઇ પરત આવતું નથી. દરમ્યાનમાં ભાનમાં આવી ચૂકેલી કાદમ્બિની ગમે તેમ કરી નનામીના બંધનમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે. પહેલાં તે પોતાના સાસરે જાય છે, પણ ત્યાં તેને જાકારો મળે છે, પછી તે પિતાને ઘેર જાય છે, ત્યાં પણ તેના માટે બારણાં બંધ છે. એક બાજુ તે આવી કફોડી સ્થિતિમાં મુકાઇ જાય છે ત્યારે બીજી બાજુ ગામલોકો તેને ભૂત માની લે છે.

પોતે ભૂત નથી, પણ જીવતીજાગતી છે, એ કાદમ્બિની ચીસો પાડીપાડીને કહે છે, પણ કોઇ તેની વાત માનવા તૈયાર નથી. પોતે જીવિત હોવાનું કોઇ રીતે સાબિત ન કરી શકતાં તે ગામના તળાવમાં કૂદીને પોતાનો જીવ દઈ દે છે. મરી જઈને તે સાબિત કરે છે કે પોતે મરી નહોતી.