Feeds:
પોસ્ટો
ટિપ્પણીઓ

Archive for જાન્યુઆરી, 2009

“સ્લમડોગ મિલિયોનર” વિષે ઘણું લખાઇ ચૂક્યું છે, લખાઇ રહ્યું છે અને ઓસ્કરનો મામલો નહિ પતે ત્યાં અને તે પછી પણ લખાતું રહેવાનું છે. “સ્મલડોગ” એટલે ભારતની ગરીબીને વિદેશોમાં વેચવાનો પ્રયાસ એવું જે કહેવાઇ રહ્યું છે તેની સાથે ખાસ સહમત થઈ શકાઇ તેમ નથી. એક વિદેશી દિગ્દર્શકે બનાવેલી ફિલ્મમાં ભારતની ગરીબાઇ દેખાડાઇ છે તેની સામેનો આ વાંધો હોય તો તેનો કોઇ ઉપાય નથી, બાકી ભારતમાં મૂક ફિલ્મોના સમયથી (સાવકારી પાશ, ૧૯૨૫) એવી સેંકડો ફિલ્મો બની છે, અને ખાસ કરીને જેના પર સમાંતર ફિલ્મો, કળા ફિલ્મો કે સાર્થક ફિલ્મો એવાં લેબલો મારવામાં આવ્યાં છે, એમાની તો મોટા ભાગની ફિલ્મો (દિગ્દર્શકોનાં નામ આપવાની જરૂર ખરી?)માં ગરીબાઇ, ભૂખમરો, સ્ત્રીઓ-બાળકોનાં શોષણથી માંડીને દેશમાં જે કંઇ રાજકીય-સામાજિક દૂષણો છે, તેનું ચિત્રણ યથાર્થ (Real) અને અતિ-યથાર્થ (Surreal) રીતે થયેલું છે. આમાંની અનેક ફિલ્મો ભલે ઓસ્કર કે ગોલ્ડન ગ્લોબ સુધી ન પહોંચી શકી હોય, પણ દેશમાં અને સમીક્ષકોએ તેને ભરપૂર બિરદાવી છે. દુનિયાના અનેક પ્રતિષ્ઠિત ફિલ્મ ફેસ્ટિવલોમાં તે દર્શાવાઇ છે, અને એવોર્ડ્સ પણ મેળવેલા છે. એ વખતે દેશની ગરીબી વિદેશીઓને દર્શાવીને વાહવાહી મેળવાઇ રહી છે એની કોઇને ચિંતા નહોતી, પણ હવે એક વિદેશીએ ફિલ્મ બનાવી છે, તેની સામે વાંધો છે. 

ખરેખર તો આ બૂમરાણ પાછળ એ પીડા જોવા મળી રહી છે કે ભારતીય કલાકારો અને ભારતીય લેખકે લખેલા કથાનક પરથી એક વિદેશી આવી સફળ ફિલ્મ કઇ રીતે બનાવી ગયો? ફિલ્મનિર્માણની સંખ્યાની દૃષ્ટિએ ભલે આપણે હોલીવૂડને પાછળ રાખી દેતા હોઇએ, પણ એક ઓસ્કર મેળવવાની વાત આવે ત્યારે તો આપણે વિદેશમાં બનેલી કોઇ ફિલ્મ કે કોઇ વિદેશી સર્જકે બનાવેલી ફિલ્મ પર જ આધાર રાખવો  પડે છે એની આ પીડા છે.

કોઇ ભારતીય ફિલ્મને કદી ઓસ્કર નથી મળ્યો કે દર વર્ષે ભારતીય ફિલ્મને ઓસ્કર માટે નોમિનેશનનાં પણ ફાંફાં હોય છે, તેનો અર્થ એ હરગીજ નથી, કે ભારતમાં ઉમદા ફિલ્મો નથી બનતી. ખરી વાત તો એ છે કે એવોર્ડ ચાહે ઓસ્કર હોય, નોબેલ હોય કે બીજો કોઇ પણ હોય, અંતે તો તે માણસો કે માણસોએ ગોઠવેલી સિસ્ટમ દ્બારા જ અપાતો હોય છે, અને જ્યાં માણસની સામેલગીરી હોય ત્યાં કંઇ પણ બની શકતું હોય છે, એટલે કોઇને એવોર્ડ મળવો કે ન મળવો એ કંઇ શ્રેષ્ઠતાનો પુરાવો કદી ન હોઇ શકે.

“સ્લમડોગ મિલિયોનર”ની જ વાત કરીએ તો કોઇને કરોડપતિ બનાવી શકે એવા ક્વિઝ-શોમાં પુછાયેલા પ્રશ્નોના જવાબ ઝૂંપડપટ્ટીમાં ઊછરેલા યુવાનની જિંદગીમાંથી મળી શકતા હોય તે એક નવાનકોર આઇડિયાને કથાનકના તાણાવાણામાં જે સુંદર રીતે વણી લેવાયો છે, તેને બાદ કરીએ તો ફિલ્મમાં એવું કશું જ નવું નથી, જે આ પહેલાં કોઇ ન કોઇ હિંદી ફિલ્મમાં એક યા બીજી રીતે ન આવી ગયું હોય.

રહી વાત સંગીતકાર એ. આર. રહેમાનની, તો આ સંગીતકારે તો પોતાની પ્રતિભા ઘણા સમય પહેલાંથી પુરવાર કરી આપી છે, એ માટે તે કોઇ ઓસ્કર નોમિનેશનનો મોહતાજ નથી. “સ્લમડોગ મિલિયોનર”માં રહેમાનનું સંગીત સારું જ છે, પણ ઓસ્કર નોમિનેશન મળવાથી જ તે કંઇ શ્રેષ્ઠ નથી થઈ જતું. “સ્લમડોગ મિલિયોનર” પહેલાં રહેમાન “લગાન” સહિતની ઘણી ફિલ્મોમાં વધુ સારું સંગીત આપી ચૂક્યો છે, પણ અગાઉ તેનું સંગીત સાંભળવાથી વંચિત રહેલા વિદેશીઓને જો તેનું આ સંગીત શ્રેષ્ઠ લાગતું હોય અને તેને ઓસ્કરને લાયક ગણતા હોય તો આપણે તો એટલું જ કહેવાનું રહ્યું કે જય હો…

“સ્લમડોગ મિલિયોનર”માં જે નથી ગમ્યું તે અમિતાભના ઓટોગ્રાફ મેળવવાવાળો સીન. અમિતાભના ઓટોગ્રાફ લેવા બાળક કોઈ પણ હદે જઈ શકે છે તે બતાવવા આવો જુગુપ્સાપ્રેરક સીન જ બતાવવો જોઇએ એ જરૂરી નથી. બાય ધ વે, ફિલ્મમાં અમિતાભ તરીકે જેને બતાવ્યો છે તેનો ચહેરો ભલે ન બતાવ્યો હોય, પણ એ જુનિયર આર્ટિસ્ટને ટાઇટલમાં  ક્રેડિટ તો આપી જ છે. તેનું નામ ફિરોઝ ખાન છે. વધુ રસપ્રદ વાત એ છે કે બાળક જમાલ જેના ઓટોગ્રાફ લેવા જાય છે એ અભિનેતા અમિતાભ બચ્ચન કોણ છે એની ઓળખ સૌથી વધુ જાણીતી અને સૌથી વધુ જોવાતી ફિલ્મોની સાઇટ imdb પર આપ્યો છે તે જોવા જેવો છે…

Read Full Post »

૨૦૦૧ની ૨૬મી જાન્યુઆરીનો દિવસ અને એ પછીના ઘણા બધા દિવસો આ જિંદગીમાં કદાચ ક્યારેય નહિ ભુલાય. ૨૦૦૯ની ૨૬મી જાન્યુઆરીનો દિવસ શરૂ થયાને લગભગ એક કલાક વીતી ગયો છે. રાત્રે એક વાગ્યે મારા બેડરૂમની બારી પાસેથી હટવાની ઇચ્છા નથી થતી. દૂર જોઇ રહેવાનું મન થાય છે. ચારેકોર અંધારા વચ્ચે દૂર રંગીન રોશનીથી શણગારાયેલું ઝળાંહળાં “શિખર” પરથી નજર હટતી નથી.

આ શિખર એટલે શિખર એપાર્ટમેન્ટ. બરાબર આઠ વર્ષ પહેલાં ૨૬મી જાન્યુઆરીએ ભયાનક ભૂકંપમાં જે કેટલીક બિલ્ડિંગો પત્તાંના મહેલની માફક ઢળી પડી હતી તેમાં આ કમનસીબ શીખર પણ એક હતી. તેમાં લગભગ ૧૧૦ જણાંનાં મોત થયાં હતાં. આખા ગુજરાતમાં જ્યાં પણ ભૂકંપની અસર થઈ હતી ત્યાં કોઇ એક બિલ્ડિંગમાં આટલી સંખ્યામાં મોત નહિ થયાં હોય.

ભૂકંપે ગુજરાતમાં અનેક લોકોની જિંદગી ઘરમૂળથી બદલી નાંખી છે. મારું એ સદનસીબ રહ્યું કે મને કે મારા પરિવારને ખાસ કંઈ સહન કરવાનું આવ્યું નહિ. પણ ભૂકંપ પછીના થોડા દિવસો જે તાણમાં વીત્યા હતા એ મન જાણે છે. મારા આંગન એપાર્ટમેન્ટના ત્રણેત્રણ બ્લોકના કેટલાક પીલરોને નુકસાન થયું હતું, અને બીજા કે ત્રીજા દિવસે નુકસાનીની તપાસ કરવા આવેલા એક અલેલટપ્પુ સરકારી ઇજનેરે આ મકાનમાં હવે રહી શકાશે નહિ એવું જાહેર કર્યું હતું ત્યારે પગ નીચેથી ધરતી ખસી ગઈ હતી.

બેચાર દિવસ એક મિત્રને ત્યાં રહ્યા અમે ત્રણેએ નક્કી કરી લીધું કે જે થવું હોય તે થાય, આપણા ઘરમાં જ રહેવું, અને ૩૬ ફ્લેટ અને ૪ ટેનામેન્ટના અમારા આખા કોમ્પલેક્સમાં ઘણા દિવસો સુધી માત્ર અમે ત્રણ જ ત્રીજા માળના અમારા ફ્લેટમાં એકલાં જ રહ્યાં હતાં તે બરાબર યાદ છે. પછી તો ડેમેજ થયેલા પિલરો રિપેર થયા અને ધીમેધીમે બધું થાળે પડતું ગયું. હા, જેમણે ભૂકંપમાં ઘણું  ઘણું ઘણું સહન કરવાનો વારો આવ્યો છે તેઓ આ બધાં વર્ષો દરમ્યાન કેટલાં થાળે પડી શક્યાં હશે એની તો કલ્પના જ કરવાની રહી. જેમણે પોતાનાં માતા-પિતા-બહેન-ભાઈ-દીકરા-દીકરી કે કુટુંબીઓ ગુમાવ્યા છે, તેમની પીડાની તો કલ્પના પણ ન થઈ શકે.

પણ… જૂનું પાછળ મૂકતા રહીને નવસર્જન કરતા રહેવાની માણસની પ્રકૃતિ  છે, મારા બેડરૂમની બારીમાંથી દેખાતું ઝળાંહળાં “શિખર” તેનું ઉદાહરણ છે. એક સમયે એવું લાગતું હતું કે અહીં હવે નવું શિખર કદી ઊભું નહિ થઈ શકે, પણ માણસના અડીખમ જુસ્સાનું પ્રતીક હોય એવું આ શિખર ફરી ઊભું થયું છે. શિખરના રહીશોએ જ તે ઊભું કર્યું છે. આજે ૨૬મીએ શિખર ફરી ધમધમતું થઈ જવાનું છે…

અંતે જય તો જિંદગીનો જ થાય છે… મારા બેડરૂમની બારીમાંથી રાત્રે એક વાગ્યે જેવો પડ્યો એવો શિખરનો ફોટો પાડી લીધો છે…

Read Full Post »

ભૂતકાળમાં ઉત્ત્રરાયણ નિમિત્તે બોલીવૂડમાં પતંગબાજી વિષે બે-ત્રણ વાર લખવાનું થયેલું. “યે દુનિયા પતંગ, નીત બદલે હૈ રંગ… કોઇ જાને ના ઉડાને વાલા કૌન હૈ” અને “ચલી ચલી રે પતંગ મેરી ચલી રે…” જેવાં ગીતોના ઉલ્લેખ સાથે એ લેખો લખાયા હતા. ત્યારે અંગ્રેજી ફિલ્મ “ધ કાઇટ રનર” જોઇ નહોતી કે જેના આધારે આ ફિલ્મ બનાવાઇ છે એ આ જ નામની નવલકથા વાંચી નહોતી. બોલીવૂડમાં પતંગનાં ગીતો સર્જાયાં છે અને “શતરંજ કે ખિલાડી” તથા “હમ દિલ દે ચૂકે સનમ” જેવી ફિલ્મોમાં થોડીક  પતંગબાજી પણ દર્શાવાઇ છે. “હમ દિલ દે ચૂકે સનમ”માં “કાઈપો છે…” ગીત વખતે પતંગો ઊડતી હોય એ દૃશ્યમાં કોમ્પ્યુટર ગ્રાફિક્સનો વધુ ઉપયોગ કરાયો હતો. મૂળ વાત એ કે જ્યારથી “ધ કાઇટ રનર” ફિલ્મ જોઈ છે ત્યારથી આજ સુધી પડદા પર જોયેલી બધી પતંગબાજી ફિસ્સી લાગી છે. પતંગબાજીની ફોટોગ્રાફી કેવી હોઇ શકે એ “ધ કાઇટ રનર” જોયા પછી જ સમજી શકાય.

“ધ કાઇટ રનર”  એક અદભુત ફિલ્મ અને નવલકથા છે. ૨૦૦૩માં પ્રગટ થયેલી આ નવલકથા લેખક Khaled Hosseini ની પહેલી જ નવલકથા છે. ૨૦૦૭માં તેના પરથી “ધ કાઇટ રનર” ફિલ્મ બની છે. ભારતમાં પતંગબાજીની પરંપરા ભલે ગમે તેટલી જૂની હોય, “કાઇટ રનર” નો કોન્સેપ્ટ આપણે ત્યાં છે જ નહિ. આપણે ત્યાં કપાયેલા પતંગ લૂંટનારા હોય છે, પતંગ ચગાવનાર સાથે ફીરકી પકડનાર પણ હોય છે, પણ “કાઇટ રનર” લો એવી વ્યક્તિ હોય, જે તમારી ફીરકી તો પકડે, પણ જ્યારે તમે કોઇનો પતંગ કાપો ત્યારે એ ફીરકી પકડનારો દોડીને જાય અને ગમે તે થાય, પણ તમે જે પતંગ કાપ્યો હોય તે તમને લાવીને આપે.

“ધ કાઇટ રનર”ની વાર્તા ૧૯૭૭માં અફઘાનિસ્તાનના કાબૂલમાં આકાર લે છે, જ્યારે એ દેશ ભારે ઊથલપાથલના દોરમાં પ્રવેશી ચૂક્યો હતો. સોવિયેત આક્રમણ પછી અરજકતામાં સપડાયેલો આ દેશ છોડીને મોટી સંખ્યામાં લોકો હિજરત કરીને પાકિસ્તાન જતા રહ્યા હતા અને જેઓ કંઇક સંપન્ન હતા તેઓ પાકિસ્તાનથી અમેરિકા જતા રહ્યા હતા.બીજી બાજુ અફઘાનિસ્તાનમાં તાલીબાની શાસનનો ઉદય થાય છે.

વાર્તાની શરૂઆત બે જિગરી બાળ મિત્રો આમીર અને હસનની દોસ્તીથી શરૂ થાય છે. આમીર એક સુખી પરિવારનો છે, અને હસન તેને ઘેર નોકર તરીકે કામ કરતા અલીનો પુત્ર છે. હસન મિત્ર હોવા સાથે આમીરનો “કાઇટ રનર” છે. આ કામમાં તે નિપુણ છે. તેના વિષે એવું કહેવાય છે કે તે જ્યારે પતંગ પકડવા દોડતો ત્યારે પતંગ સામે જોતો પણ નહિ. લોકો કહેતા કે તે કપાયેલી પતંગનો પડછાયો જોતો જોતો દોડતો.

કેટલીક એવી ઘટનાઓ બને છે કે આમીર તેના મિત્ર હસન પર ચોરીવું ખોટું આળ ચઢાવે છે એટલે અલી પોતાના પુત્ર સાથે નોકરી છોડીને જતો રહે છે. પછી તો દેશમાં ઊઅથલપાથલ મચે છે અને આમીર પણ પિતાની સાથે દેશ છોડીને પહેલાં પાકિસ્તાન અને પછી અમેરિકા જતા રહે છે. બંને મિત્રો આમીર અને હસન તો છૂટા પડ્યા તે પછી કદી મળી શકતા નથી, પણ જે રસપ્રદ ઘટનાઓ બને છે, તે નવલકથા વાંચનારને કે ફિલ્મ જોનારને જકડી રાખે છે.

પતંગબાજી ઉપરાંત આ ફિલ્મમાં અફઘાનિસ્તાનના તાલીબાની શાસનનું પણ અત્યંત પ્રભાવક નિરુપણ કરાયું છે. તાલીબાની શાસનમાં કટ્ટરવાદીઓ કેવી ક્રૂરતા આચરે છે એ આપણે છાપાંઓમાં વાંચ્યું તો છે, પણ  બે પ્રેમી પંખીડાંને જાહેરમાં પથરા મારીને મારી નાંખવાની કરાતી સજા દૃશ્ય જ રુંવાડાં ખડાં કરી દે તેવું છે. તક મળે તો આ ફિલ્મ કે નવલકથા છોડવા જેવી નથી…

Read Full Post »

હવે ટીવી બહુ જોવાનું થતું નથી. ટીવી પર જે કંઇ આવે છે તે બધું ખરાબ આવે છે એવું નથી, પણ જે સારું આવે છે તે શોધવા જેટલો સમય નથી. મોટા ભાગે ફિલ્મો જોવાનું બને છે, તેમ છતાં સૂતા પહેલાં ચેનલ સર્ફિંગ કરવાની ટેવ હજી છૂટી નથી. ટીવી પર ૩ જાન્યુઆરીથી એક કાર્યક્રમ શરૂ થયો છે, The First Ladies with Abu Sandeep. “દરેક સફળ પુરુષની પાછળ એક સ્ત્રી હોય છે” એ આ કાર્યક્રમ પાછળનો મૂળ આઇડિયા છે.

અબુ જાની અને સંદીપ ખોસલા ફેશન ડિઝાઇનિંગ ક્ષેત્રે બહુ જાણીતું નામ છે. દેશમાં વિવિધ ક્ષેત્રે સફળ થયેલા ૧૨ પુરુષોની સફ્ળતામાં તેમની પત્નીઓની ભૂમિકા કેવી રહી તે વાત આ ટોક-શોમાં એ ૧૨ મહિલાઓ પોતે કરશે. આ ૧૨ મહિલાઓ છે નીતા અંબાણી (મુકેશ અંબાણી), જયા બચ્ચન (અમિતાભ બચ્ચન), નીરજા બિરલા (કુમાર મંગલમ બિરલા), ગૌરી ખાન (શાહરુખ ખાન), ઉષા મિત્તલ (લક્ષ્મી મિત્તલ), સુઝાન રોશન (રિતિક રોશન),  અધુના અખ્તર (ફરહાન અખ્તર), અનુપમા ચોપરા (વિધુ વિનોદ ચોપરા), તાન્યા દેઓલ (બોબી દેઓલ),  કિરણ ખેર (અનુપમ ખેર) અને પદ્મિની દેવી (ભવાનીસિંહ).  આમ તો સફળ પુરુષની પાછળ રહેલી સ્ત્રી પત્ની પણ હોઇ શકે અને મા, બહેન, દીકરી કે મિત્ર પણ હોઇ શકે, પણ આ કાર્યક્રમમાં માત્ર પત્નીઓને સ્થાન અપાયું છે. આશા રાખીએ કે આ કાર્યક્રમની જો બીજી સીઝન બને તો પત્ની સિવાયની સ્ત્રીઓનો પણ સમાવેશ થશે અને માત્ર ફિલ્મી દુનિયા કે ઉદ્યોગ જગત સિવાયનાં ક્ષેત્રોમાં સફળ થયેલા પુરુષોની પત્નીઓનો પણ સમાવેશ થશે. આમ પણ જો પહેલી સીઝન માટે માત્ર ૧૨ પુરુષો પસંદ કરવાના હોય તો કમ સે કમ બોબી દેઓલનો તો તેમાં ન જ થાય. આ ૧૨ મહિલાઓની યાદીમાં જે એક નામ બાકી રહ્યું છે તે માન્યતા દત્ત, સંજય દત્તની વર્તમાન પત્ની. સંજય જે સંઘર્ષ કરતો રહ્યો છે, જે સહન  કરતો રહ્યો છે અને જે વિપરીત સ્થિતિમાં રહીને સફળ થતો રહ્યો છે, તેમાં માન્યતા દત્તની કોઇ ભૂમિકા હોઇ શકે ખરી?

BTW,  “દરેક સફળ પુરુષની પાછળ એક સ્ત્રી હોય છે” એ સંદર્ભે એક પુસ્તકની વાત. તેનું શીર્ષક છે Beside Every Successful Man. લેખિકા છે પત્રકાર અને પ્રસારણ માધ્યમોની સમીક્ષક Megan Basham. આ પુસ્તકમાં મેગને કેટલીક એવી ચોંકાવનારી વાતો કરી છે જે કરિયરને મહત્ત્વ આપતી સ્ત્રીઓને કદાચ ન ગમે. તે કહે છે કે આજની સ્ત્રી કામકાજી દુનિયામાંથી બહાર નીકળવા વ્યાકુળ છે, પણ બેવડી કમાણીથી ઘર ચલાવવાની વિવશતાને કારણે તે કામ કરતા રહેવા માટે મજબૂર હોય છે.

મેગનના કહેવા મુજબ તેના દેશમાં થયેલાં મોટા ભાગનાં સર્વેક્ષણો એવું જ કહે છે કે હવે વધુ ને વધુ મહિલાઓ પોતાના જીવનનાં શ્રેષ્ઠ વર્ષો ઘર અને બાળકો માટે ઉપયોગમાં લેવા ઇચ્છે છે.  મેગન કહે છે એવું જ જો  હોય તો એક પ્રશ્ન એ ઊભો થાય કે શું સ્ત્રીઓ ભણીગણીને કંઇ કામ ન કરે? પોતાના ગ્નાન, પ્રતિભા, યોગ્યતા એ બધાનું પોટલું વાળીને અભરાઇએ ચઢાવી દે? અને જો તે એવું કરી પણ દે તો દિવસોદિવસ વધતી જતી આર્થિક જરુરિયાતોને કઈ રીતે પહોંચી વળી શકાય? જવાબમાં મેગન જે કહે છે તેની સાથે કેટલી મહિલાઓ સહમત થાય એ પ્રશ્ન છે જ. મેગન  કહે છે, “શિક્ષિત, પ્રતિભાસંપન્ન અને દક્ષ મહિલાઓ માટે બેહતર વિકલ્પ એ જ છે કે તે પોતાની યોગ્યતાઓનો ઉપયોગ પોતાના પતિના કરિયરના  ઉત્કર્ષ માટે કરે. એવું કરવાથી ન તો તેની યોગ્યતાઓ બિનઉપયોગી રહેશે કે ન તો તેમને કંઇ ન કરતા રહેવાનો અફસોસ રહેશે. કામના મોરચા પર પતિની સફળતામાં સહયોગી બનીને સ્ત્રી કંઇ પણ ખોયા વિના બધું જ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. આજની સ્ત્રીને મેગન સલાહ આપે છે કે તે સિંગલ સ્ટાર બની રહેવાને બદલે મજબૂત ટીમની સભ્ય બને. અને આ જ કારણે તેમણે પુસ્તકના શીર્ષકમાં Behind ને બદલે Beside શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો છે…

Read Full Post »