Feeds:
પોસ્ટો
ટિપ્પણીઓ

Archive for જુલાઇ, 2012

સુરેન્દ્રનગરથી લેખક-મિત્ર બકુલ દવેનો ફોન આવ્યો. “મારી પાસે “ચેરિયેટ્સ ઓફ ફાયર”ની ડીવીડી આવી છે. તમે એ ફિલ્મ જોઇ છે? ”

ઓલિમ્પિકની સીઝન શરૂ થઈ રહી હોય અને હાથમાં “ચેરિયેટ્સ ઓફ ફાયર”ની ડીવીડી હોય તો એનાથી મોટું સુખ બીજું કયું હોઈ શકે? વર્ષો પહેલાં અમદાવાદના એડવાન્સ થિયેટરમાં આ ફિલ્મ જોયાનું યાદ છે.

ઓલિમ્પિકની ઘટનાઓને કેન્દ્રમાં રાખીને બનાવાયેલી ફિલ્મોમાં અવ્વલ છે “ચેરિયેટ્સ ઓફ ફાયર” (Chariots of Fire). ૧૯૮૧માં રજૂ થયેલી આ ફિલ્મ એટલી મજબૂત હતી કે તેને એ વર્ષે શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ, શ્રેષ્ઠ પટકથા, શ્રેષ્ઠ કોશ્ચ્યુમ ડિઝાઇન અને શ્રેષ્ઠ સંગીતના કુલ ચાર ઓસ્કર એવોર્ડ મળ્યા હતા, અને શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શન, શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ એડિટિંગ માટે નોમિનેશન મળ્યાં હતાં.

૧૯૨૪માં પેરિસમાં યોજાયેલી ઓલિમ્પિકમાં બે બ્રિટિશ દોડવીરો કઈ રીતે બધાની નવાઇ વચ્ચે અને ખાસ તો એ વખતના મજબૂત અમેરિકન હરીફોને મહાત કરીને સુવર્ણ ચંદ્રકો જીતી જાય છે એ વાત આ ફિલ્મમાં કરવામાં આવી છે. ટ્રેક રમતોમાં બ્રિટનની ટીમે એવો દેખાવ એ પહેલાં પણ કદી નહોતો કર્યો અને એ પછી પણ કદી નથી કર્યો.

૧૯૨૪ની પેરિસ ઓલિમ્પિકમાં ભાગ લેવા માટે જ્યારે બ્રિટનના ખેલાડીઓ પેરિસ પહોંચ્યા ત્યારે કોઇને કલ્પના નહોતી કે આ બે ખેલાડીઓ શો ચમત્કાર કરી શકે તેમ છે. દિગ્દર્શક હ્યુ હડસને આ બંન્ને ખેલાડીઓ હેરોલ્ડ અબ્રાહમ્સ (Harold Abrahams) અને એરિક લાઇડેલે (Eric Liddell) કયા સંજોગોમાં સુવર્ણ ચંદ્રકો જીત્યા અને એ વખતની બંન્નેની મનોસ્થિતિ શી હતી તેનું ખૂબ જ ઊંડે જઈને નિરુપણ કર્યું છે, પરિણામે આ ફિલ્મ “ચેરિયેટ્સ ઓફ ફાયર” માત્ર એક “સ્પોર્ટ્સ મુવી” ન બની રહેતાં તેના સીમાડા ઓર વિસ્તરી શક્યા છે.

આજે તો રમતો જ્યાં રમાતી હોય ત્યાં ખેલદિલીનું તત્ત્વ કેટલું છે એ શોધવું પડે એવી સ્થિતિ છે, પણ જે સમયે રમતને માત્ર રમત તરીકે લેવાતી, ખેલાડી પોતે જીતવાના બધા પ્રયાસો કરે, પણ હરીફને કોઇ પણ ભોગે પછાડી દેવા માટે કંઇ પણ કરી છૂટવાનું ઝનૂન ખેલાડીઓમાં નહોતું અને હરીફો પ્રત્યે પણ અટલો જ આદર રહેતો એ સમયની આ વાત છે. આજે તો ખેલાડીઓની સહાય માટે ટેકનોલોજીથી માંડીને આધુનિક સામગ્રી તેમને મળી રહે છે, પણ ૧૯૨૪ની પેરિસ ઓલિમ્પિકમાં સફેદ પોશાકમાં સજ્જ બંન્ને બ્રિટિશ ખેલાડીઓ તેમના જીવનની દોડ દોડ્યા હતા અને ચંદ્રકો જીત્યા હતા.

હેરોલ્ડ અબ્રાહમ્સ અને એરિક લાઇડેલ બંન્નેની અંદર ઓલિમ્પિકમાં જીતવા માટે જે આગ પ્રજ્વલિત થઈ હતી તેનાં કારણો બંન્ને માટે જુદાં હતાં. હેરોલ્ડ અબ્રાહમ્સ બ્રિટિશ યહૂદી હતો. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થયાને ઝાઝો સમય નહોતો થયો. તે કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં ભણતો હતો. ત્યાં તેણે અવારનવાર યહૂદી વિરોધી માહોલનો સામનો કરતા રહેવું પડે છે. એરિક લાઇડેલ સ્કોટિશ ખ્રિસ્તી હતો. તેના પિતા ચીનમાં મીશનરી હતા અને તે પણ પિતાનો એ વારસો સંભાળી લેવા ચીન જવાનો હતો. બંન્ને જણાને દોડવાનો એટલો શોખ હતો કે તેઓ જ્યારે દોડતા ત્યારે તેમને પાંખો આવી જતી એવું બંન્નેને લાગતું. પેરિસ ઓલિમ્પિકમાં તેઓ દોડ્યા ત્યારે પણ હરીફોને મહાત કરવા કરતાં પોતાને માટે થઈને દોડ્યા હતા.

બ્રિટિશ યહૂદી હેરોલ્ડ અબ્રાહમ્સને એ પુરવાર કરવું હતું કે પોતે અને વ્યાપક અર્થમાં પોતાનો સમાજ દુનિયામાં બીજા કોઇના કરતાં કોઇ પણ રીતે ઊતરતો નથી, જ્યારે એરિક લાઇડેલ દોડ્યો ત્યારે તે તેની મસ્તીમાં હતો. તે એવું માનતો હતો કે ઇશ્વરે ઝડપી દોડવા માટે જ તેનું સર્જન કર્યું છે અને તે જ્યારે પણ દોડે છે ત્યારે ઇશ્વર તેની સાથે હોય છે, એટલે પરાજય થશે તો પણ પોતાનો પરાજય થવાનો જ નથી.

હેરોલ્ડ અને એરિક બંન્નેએ બ્રિટિશ ખેલાડીઓ તરીકે ઓલિમ્પિકમાં ભાગ લીધો હતો, પણ વિજય માટેની તેમની લાલસા તેમના દેશ માટે નહોતી, પણ વ્યક્તિગત ગૌરવ માટે હતી અને બંન્નેનાં કારણો પણ જુદાં હતાં. એરિક લાઇડેલના કિસ્સામાં તો ઓલિમ્પિકમાં ભાગ લેવાનું નક્કી કર્યા પછે તેણે ટાઇમિંગ માટે પ્રેકટિસ શરૂ કરી ત્યારે તેની બહેનને એ નિરર્થક લાગ્યું હતું. તેણે એરિકને કહ્યું પણ ખરું કે “તું ઇશ્વર પ્રત્યેની તારી ફરજમાંથી ચલિત થઈ રહ્યો છે.” ત્યારે એરિકે તેને સમજાવ્યું કે “ઇશ્વરે ખાસ હેતુ માટે મારું સર્જન કર્યું છે એવું હું માનું છું. તેણે મને ઝડપી બનાવ્યો છે. જ્યારે હું દોડું છું ત્યારે તેના આનંદની અનુભૂતિ કરું છું. મારી જીત તેનું ગૌરવ વધારશે.”

ઓલિમ્પિકમાં પણ શિડ્યુલ એ રીતે ગોઠવાયું હતું કે તેને સ્પર્ધામાં ભાગ લેવાનો હતો તે દિવસે રવિવાર હતો. એક સાચો ખિસ્તી રવિવારે માત્ર પ્રભુભક્તિ કરે અને બીજું કોઇ પણ પ્રકારનું કામ ન કરે એવું દૃઢપણે માનતા એરિકે સ્પર્ધામાં ભાગ લેવાની ના પાડી દીધી. તેને સમજાવવાના ઘણા પ્રયાસ થયા, પણ તે એકનો બે ન થયો. અંતે રવિવારે ન હોય એવી ૪૦૦ મીટર દોડની સ્પર્ધા માટે એક બ્રિટિશ ખેલાડી (Lord Andrew Lindsay)એ પોતાનું સ્થાન તેને આપી દીધું. મજાની વાત તો એ છે કે એ ખેલાડી પોતે ૪૦૦ મીટર હર્ડલમાં તો રૌપ્ય ચંદ્રક  જીતી ચૂક્યો હતો તે છતાં એરિક માટે તેણે એ ભોગ આપ્યો.

૪૦૦ મીટરની એ સ્પર્ધામાં અમેરિકન દોડવીર જેકસન શોલ્ઝ હોટ ફેવરિટ હતો. જેકસનને તેના કોચે કહ્યું હતું કે એરિક ખાસ કશૂં કરી શકે તેમ નથી, કારણ કે ૪૦૦ મીટર દોડ તેની સ્પેશિયાલિટી નથી, પણ એરિક જે કારણસર ૪૦૦ મીટર દોડવા તૈયાર થયો હતો તેનાથી જેકસન પ્રભાવિત હતો. સ્પર્ધા શરૂ થઈ એ પહેલાં જેકસન એરિકને મળ્યો હતો, અને તેને એક ચબરખી આપી હતી. તેમાં લખ્યું હતું, “જે મારો આદર કરે છે, હું તેનો આદર કરું છું.”

૪૦૦ મીટરની એ સ્પર્ધામાં એરિકે સુવર્ણ ચંદ્રક મેળવ્યો એટલું જ નહિ, જે ઇવેન્ટમાં તેની સ્પેશિયાલિટી નહોતી તેમાં તેણે નવો વર્લ્ડ રેકોર્ડ સ્થાપ્યો હતો. જ્યારે હેરોલ્ડ ૨૦૦ મીટર દોડમાં હોટ ફેવરિટ અને અનુભવી દોડવીર અમેરિકન ચાર્લ્સ પેડોક (Charles Paddock) સામે હારી ગયો હતો, પણ ૧૦૦ મીટર દોડમાં એ જ પેડોકને હરાવીને તે સુવર્ણ ચંદ્રક જીતી ગયો હતો.

ફિલ્મના અંતે પ્રેક્ષકોને એવી માહિતી આપવામાં આવે છે કે એરિક એ પછી ચીનમાં મીશનરી તરીકે ગયો હતો અને બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે જાપાનીઓએ તેને કેદ કર્યો હતો. કેદીઓ વચ્ચે રહીને તેણે પોતાનું કામ જારી રાખ્યું હતું, પણ યુદ્ધ પૂરું થાય એ પહેલાં તેનું મોત થયું હતું. હેરોલ્ડ તેના પારિવારિક બિઝનેસમાં જોડાયો હતો.

ફિલ્મમાં હેરોલ્ડ અબ્રાહમ્સનું પાત્ર બેન ક્રોસ (Ben Cross) અને એરિક લાઇડેલ (Ian Charleson)નું પાત્ર ઇયાન ચાર્લ્સે ભજવ્યું હતું. દિગ્દર્શક હ્યુ હડસનની આ પ્રથમ ફિલ્મ હતી.

Read Full Post »

“ડો. કોટનિસ કી અમર કહાની” કલાગુરુ વી. શાંતારામે બનાવેલી એક ફિલ્મ છે. આજે જેને “બાયો-પિક” (Boipic) કહે છે, એ કોઇ વ્યક્તિના જીવન પરથી ૧૯૫૦ના દાયકાના પ્રારંભે ફિલ્મ બનાવવાનો એક અતિ પ્રામાણિક પ્રયાસ હતો. શીર્ષક મુજબ જ ડો. કોટનિસની કહાણી ખરેખર અમર છે. એ જુદી વાત છે કે જો શાંતારામે આ ફિલ્મ ન બનાવી હોત તો ડો. દ્બારકાનાથ કોટનિસ ક્યાંય વિસ્મૃતિની ગર્તામાં ધકેલાઇ ગયા હોત. જોકે આજે ભારતમાં તેમને જાણનારાઓની જે સંખ્યા છે તેના કરતાં ચીનમાં આ સંખ્યા અનેકગણી મોટી છે, કારણ કે આટલાં વર્ષો પછી આજે પણ ચીનમાં તેમનાં સેવા કાર્યોની સુવાસ જળવાઇ રહી છે. માનવતા માટે શહાદત વહોરનાર ડો. કોટનિસનું નિધન થયાંનાં ચાર જ વર્ષ બાદ ૧૯૪૬માં શાંતારામે તેમને રૂપેરી પડદે અમર બનાવી દીધા હતા.

મહારાષ્ટ્રના સોલાપુરમાં ૧૯૧૦માં દ્વારકાનાથ કોટનિસનો જન્મ થયો હતો. ૧૯૩૮ના અરસામાં જાપાન અને ચીન વચ્ચે યુદ્ધ થયું હતું. યુદ્ધમાં ઘાયલ થવા ઉપરાંત પ્લેગનો ભોગ બનેલા ચીની સૈનિકોની સેવા-શુશ્રુષા માટે ભારતીય તબીબોની એક ટુકડી ચીન ગઈ હતી, તેમાં ડો. કોટનિસ પણ એક હતા. યુદ્ધ દરમ્યાન જાપાનીઓએ તેમને કેદ કરી લીધા હતા, અને કેદમાંથી મુક્ત થયા પછી ૧૯૪૨માં ત્યાં જ પ્લેગને કારણે તેમનું મોત થયું હતું, પણ એ પહેલાં તેઓ ચીનમાં ખૂબ લોકપ્રિય થઈ ગયા હતા. માઓ-ત્સે-તુંગનું પણ તેમણે દિલ જીતી લીધું હતું. ચીની સૈનિકોની તેઓ ચાકરી કરતા હતા એ દરમ્યાન જ તેમનાં એક મદદનીસ ગુઓ કિંગલાન સાથે તેમણે ૧૯૪૧માં લગ્ન કર્યાં હતાં. ૧૯૪૨માં તેમનું અવસાન થયું ત્યારે તેમને ત્રણ માસનો એક પુત્ર હતો. જોકે તે પણ માંડ ૨૫ વસંત જોઇ શક્યો હતો.

“ડો. કોટનિસ કી અમર કહાની” આમ યાદ આવવાનું કારણ છે ૧લી જુલાઇના “ફૂલછાબ”માં પ્રગટ થયેલા ગુઓ કિંગલાનના નિધનના સમાચાર. ૯૬ વર્ષની વયે ચીનના ડાલીઆનમાં તેમણે અંતિમ શ્વાસ લીધો. ગુઓ કિંગલાન જીવ્યાં ત્યાં સુધી ભારતમાં ડો. કોટનિસના પરિવાર સાથે સંબંધ જાળવી રાખ્યો હતો. તેઓ લગભગ છએક વાર ભારત આવ્યાં હતાં. કોટનિસના નિધન બાદ સમય જતાં તેમણે બીજાં લગ્ન કરી લીધાં હતાં, પણ પોતાના નામ સાથે ડો. કોટનિસનું હંમેશ જોડી રાખ્યું હતું.

ચીનમાં આજે પણ એટલા લોકપ્રિય છે કે જ્યારે પણ કોઇ ચીની નેતા ભારત આવે છે ત્યારે ડો. કોટનિસના પરિવારની તેઓ અચૂક મુલાકાત લે છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં ચીનના પ્રેસિડેન્ટ હૂ જિન્તાઓ ભારત આવ્યા હતા ત્યારે ડો. કોટનિસના પરિવારને મળ્યા જ હતા. ડો. કોટનિસની સ્મૃતિમાં ચીનમાં એક સાર્વજનિક હોસ્પિટલને તેમનું નામ આપવામાં આવ્યું છે એટલું જ નહિ, તેમના માનમાં ચીનમાં ટપાલટિકિટ પણ બહાર પાડવાંમાં આવી છે.

છેલ્લાં ૧૦૦ વર્ષમાં ચીનના સમાજજીવનમાં અમુલ્ય યોગદાન આપનારા ૧૦ વિદેશીઓ પસંદ કરવા માટે લોકો પાસેથી મત મગાવાયા હતા તેમાં ડો. કોટનિસને પણ સ્થાન મળ્યું હતું. નવાઇની વાત એ છે કે ચીનની નવી પેઢી પણ તેમનાં સેવાકાર્યોથી એટલી જ પ્રભાવિત છે.

Read Full Post »