Feeds:
પોસ્ટો
ટિપ્પણીઓ

Archive for the ‘Life’ Category

“ડો. કોટનિસ કી અમર કહાની” કલાગુરુ વી. શાંતારામે બનાવેલી એક ફિલ્મ છે. આજે જેને “બાયો-પિક” (Boipic) કહે છે, એ કોઇ વ્યક્તિના જીવન પરથી ૧૯૫૦ના દાયકાના પ્રારંભે ફિલ્મ બનાવવાનો એક અતિ પ્રામાણિક પ્રયાસ હતો. શીર્ષક મુજબ જ ડો. કોટનિસની કહાણી ખરેખર અમર છે. એ જુદી વાત છે કે જો શાંતારામે આ ફિલ્મ ન બનાવી હોત તો ડો. દ્બારકાનાથ કોટનિસ ક્યાંય વિસ્મૃતિની ગર્તામાં ધકેલાઇ ગયા હોત. જોકે આજે ભારતમાં તેમને જાણનારાઓની જે સંખ્યા છે તેના કરતાં ચીનમાં આ સંખ્યા અનેકગણી મોટી છે, કારણ કે આટલાં વર્ષો પછી આજે પણ ચીનમાં તેમનાં સેવા કાર્યોની સુવાસ જળવાઇ રહી છે. માનવતા માટે શહાદત વહોરનાર ડો. કોટનિસનું નિધન થયાંનાં ચાર જ વર્ષ બાદ ૧૯૪૬માં શાંતારામે તેમને રૂપેરી પડદે અમર બનાવી દીધા હતા.

મહારાષ્ટ્રના સોલાપુરમાં ૧૯૧૦માં દ્વારકાનાથ કોટનિસનો જન્મ થયો હતો. ૧૯૩૮ના અરસામાં જાપાન અને ચીન વચ્ચે યુદ્ધ થયું હતું. યુદ્ધમાં ઘાયલ થવા ઉપરાંત પ્લેગનો ભોગ બનેલા ચીની સૈનિકોની સેવા-શુશ્રુષા માટે ભારતીય તબીબોની એક ટુકડી ચીન ગઈ હતી, તેમાં ડો. કોટનિસ પણ એક હતા. યુદ્ધ દરમ્યાન જાપાનીઓએ તેમને કેદ કરી લીધા હતા, અને કેદમાંથી મુક્ત થયા પછી ૧૯૪૨માં ત્યાં જ પ્લેગને કારણે તેમનું મોત થયું હતું, પણ એ પહેલાં તેઓ ચીનમાં ખૂબ લોકપ્રિય થઈ ગયા હતા. માઓ-ત્સે-તુંગનું પણ તેમણે દિલ જીતી લીધું હતું. ચીની સૈનિકોની તેઓ ચાકરી કરતા હતા એ દરમ્યાન જ તેમનાં એક મદદનીસ ગુઓ કિંગલાન સાથે તેમણે ૧૯૪૧માં લગ્ન કર્યાં હતાં. ૧૯૪૨માં તેમનું અવસાન થયું ત્યારે તેમને ત્રણ માસનો એક પુત્ર હતો. જોકે તે પણ માંડ ૨૫ વસંત જોઇ શક્યો હતો.

“ડો. કોટનિસ કી અમર કહાની” આમ યાદ આવવાનું કારણ છે ૧લી જુલાઇના “ફૂલછાબ”માં પ્રગટ થયેલા ગુઓ કિંગલાનના નિધનના સમાચાર. ૯૬ વર્ષની વયે ચીનના ડાલીઆનમાં તેમણે અંતિમ શ્વાસ લીધો. ગુઓ કિંગલાન જીવ્યાં ત્યાં સુધી ભારતમાં ડો. કોટનિસના પરિવાર સાથે સંબંધ જાળવી રાખ્યો હતો. તેઓ લગભગ છએક વાર ભારત આવ્યાં હતાં. કોટનિસના નિધન બાદ સમય જતાં તેમણે બીજાં લગ્ન કરી લીધાં હતાં, પણ પોતાના નામ સાથે ડો. કોટનિસનું હંમેશ જોડી રાખ્યું હતું.

ચીનમાં આજે પણ એટલા લોકપ્રિય છે કે જ્યારે પણ કોઇ ચીની નેતા ભારત આવે છે ત્યારે ડો. કોટનિસના પરિવારની તેઓ અચૂક મુલાકાત લે છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં ચીનના પ્રેસિડેન્ટ હૂ જિન્તાઓ ભારત આવ્યા હતા ત્યારે ડો. કોટનિસના પરિવારને મળ્યા જ હતા. ડો. કોટનિસની સ્મૃતિમાં ચીનમાં એક સાર્વજનિક હોસ્પિટલને તેમનું નામ આપવામાં આવ્યું છે એટલું જ નહિ, તેમના માનમાં ચીનમાં ટપાલટિકિટ પણ બહાર પાડવાંમાં આવી છે.

છેલ્લાં ૧૦૦ વર્ષમાં ચીનના સમાજજીવનમાં અમુલ્ય યોગદાન આપનારા ૧૦ વિદેશીઓ પસંદ કરવા માટે લોકો પાસેથી મત મગાવાયા હતા તેમાં ડો. કોટનિસને પણ સ્થાન મળ્યું હતું. નવાઇની વાત એ છે કે ચીનની નવી પેઢી પણ તેમનાં સેવાકાર્યોથી એટલી જ પ્રભાવિત છે.

Advertisements

Read Full Post »

ગુજરાતના લોકનેતા અને આજીવન સેવાના ભેખધારી ઇન્દુલાલ યાગ્નિકની છ ભાગમાં ફેલાયેલી આત્મકથાનું પુન: પ્રકાશન થઈ રહ્યું છે એ બહુ મોટી ઘટના છે. મહાગુજરાત માટેની તેમની રાજકીય લડત તો ઐતિહાસિક મહત્ત્વ પામી ચૂકી છે, પણ રાજકીય કારકિર્દી દરમ્યાન વચ્ચે થોડાં વર્ષો તેઓ મુંબઈ પણ રહી આવ્યા હતા, ત્યારે ફિલ્મી દુનિયામાં પણ તેમણે કરેલા સંઘર્ષની એક અનોખી કથા છે.

થોડાં વર્ષો પહેલાં ઇન્દુચાચાની ફિલ્મી કારકિર્દી અંગે ખાંખાંખોળાં કરવા દરમ્યાન તેમની આત્મકથામાંથી અને બીજા કેટલાક સ્રોતોમાંથી ઘણી રસપ્રદ વિગતો મળી હતી.

વાત છેક ૧૯૨૫ના અરસાની છે. ત્યારે “ઇન્દુચાચા” હજી ઇન્દુલાલ યાગ્નિક જ હતા. રાજકીય જીવનમાં તેમને ભારે મોટો યશ અપાવનાર મહાગુજરાતના આંદોલનને તો  હજી ખાસ્સા ત્રણ દાયકાની વાર હતી. ૧૯૨૫માં ગાંધીજી સાથેના વિચારભેદથી તેઓ અમદાવાદ છોડી મુંબઈ જતા રહ્યા હતા. શરૂઆતમાં પત્રકાર તરીકે નોકરી કર્યા બાદ એમાંથી પણ મુક્ત થયા અને અનાયાસ ફિલ્મી દુનિયા તરફ વળી ગયા હતા.

ગિરગામમાં એ વખતે કૃષ્ણ સિનેમા શરૂ થયું હતું. પત્રકાર હોવાને નાતે આમંત્રણ મળતાં તેઓ ફિલ્મ જોવા ગયા હતા. પટકથા-લેખનમાં એ જમાનામાં મોહનલાલ દવેનો વટ પડતો. વાતવાતમાં ઇન્દુલાલે જાણ્યું કે મોહનલાલ દવેને એક ફિલ્મની વાર્તા લખવાના ૧૨૦૦ રૂપિયા મળે છે, ત્યારે તેમને પણ ફિલ્મો માટે વાર્તા લખવાની ચાનક ચઢી અને એ માટે તક શોધવા લાગ્યા. એ વખતે તેઓ “હિન્દુસ્તાન”ના તંત્રી હતા. ૧૯૨૬ના આરંભે હિમાંશુ રાયે “લાઈટ ઓફ એશિયા” ફિલ્મ અંગ્રેજી સબટાઇટલો સાથે બનાવી હતી. ખાસ આમંત્રિતો માટેના આ શોમાં ઇન્દુલાલ યાગ્નિકનો પરિચય હિમાંશુ રાય સાથે થયો. ઇન્દુલાલ પત્રકાર-લેખક છે અને અંગ્રેજી પર સારો કાબૂ ધરાવે છે એ જાણ્યા પછી હિમાંશુ રાયે તેમને “લાઇટ ઓફ એશિયા”નાં અંગ્રેજી સબટાઇટલોનું ગુજરાતી ભાષાંતર કરી આપવાની ઓફર કરી.

ફિલ્મો માટી સીધેસીધું કંઇ પણ લખવાનું ઇન્દુલાલ માટે આ પ્રથમ કામ હતું. “લાઇટ ઓફ એશિયા” ફિલ્મ “ગ્રેટ ઇસ્ટર્ન કોર્પોરેશન”ના નેજા હેઠળ બની હતી. ભાષાંતરનું કામ કર્યા બાદ કંપનીના સંચાલકોને તેમણે કહ્યું કે એક ઐતિહાસિક ફિલ્મ માટેનો પ્લોટ પોતાની પાસે છે. સંચાલકોએ હા પાડતાં ઇન્દુલાલે “નૂરજહાં” ફિલ્મની વાર્તા લખી, પણ ત્યારે તેમને ખબર નહોતી કે ફિલ્મી દુનિયા બડી વિચિત્ર છે. અહીં કોઇ પણ માણસ બીજાની પ્રગતિ થાય એવું ઇચ્છતો નથી. “નૂરજહાં”ના મામલે હિમાંશુ રાયે ટાંગ અડાવતાં સંચાલકે વાર્તા પરત કરી દીધી.

ઇન્દુલાલ નિરાશ થયા પણ હિંમત ન હાર્યા. થોડા સમય બાદ ઇમ્પિરિયલ સ્ટુડિયોના અબુ શેઠે તેમની પાસે વાર્તા માંગી. અબુ શેઠને નવી જ વાર્તા આપવા તેઓ જુદાજુદા પ્લોટ વિચારવા માંડ્યા. તેમાં એક વાર ઠક્કરબાપા સાથે પાવાગઢ ગયા હતા તે યાદ આવતાં “પાવાગઢનું પતન” ફિલ્મની વાર્તા લખી. આ વાર્તા અબુ શેઠને ગમી પણ ગઈ ને તેમને મહેનતાણાના સો રૂપિયા ચૂકવી પણ આપ્યા, પણ પછી તેમને લાગ્યું કે આ વાર્તા પરથી ફિલ્મ બનશે તો કદાચ હિંદુ-મુસ્લિમ તોફાનો પણ થાય એ ભયે તેમણે ફિલ્મ બનાવી જ નહિ.

આ રીતે પ્રારંભે નિષ્ફળતા મળતી રહેતાં ફિલ્મી દુનિયામાં પગ જમાવવાનો તેમનો સંઘર્ષ ચાલુ જ રહ્યો હતો. ૧૯૨૬ના અંત ભાગમાં “ઓર્ફન્સ ઓફ ધ સ્ટોર્મ્સ” નામની એક ફિલ્મ તેમણે ૪૦૦ રૂપિયામાં ખરીદી હતી. તેને થિયેટરોમાં રજૂ કરીને બે પૈસા કમાવાની તેમની ધારણા હતી, પણ એ ફિલ્મ ચાલી જ નહિ. દરમ્યાનમાં તેમણે અંગ્રેજી-ગુજરાતી અખબારો-સામયિકોમાં ફિલ્મો વિષે લખવા પણ માંડ્યું હતું. તેને કારણે ફિલ્મો દુનિયામાં તેમના સંપર્કો વધવા માંડ્યા હતા. તેને આધારે જ ૧૯૨૭માં એ જમાનાની સ્ટાર ગણાતી સુલોચના ઉર્ફે રુબિ માયર્સને લઈને એક ફિલ્મ બનાવવાનું તેમણે આયોજન કર્યું. સુલોચનાને જ કેન્દ્રમાં રાખીને એક વાર્તા લખી તેમણે દિગ્દર્શક ભવનાનીને બતાવી. ભવનાનીએ એ વાર્તા “ઇમ્પિરિયલ સ્ટુડિયો”ના માલિક અરદેશર ઇરાનીને બતાવી અને અંતે એ ફિલ્મનું નિર્માણ થયું.

પોતાની વાર્તા પરથી ફિલ્મ બનતાં ઇન્દુલાલનો જુસ્સો વધ્યો. દરમ્યાનમાં એક જાગ્રત અને પ્રગતિશીલ ફિલ્મકારને આવે એવો વિચાર તેમને આવ્યો. તેમને થયું કે દેશના સાહિત્ય અને ઇતિહાસમાં ઝળકતા સિતારાઓને રૂપેરી પડદે ચમકાવવાનું કામ તો કોઇ કરતું જ નથી. શા માટે પોતે એ કામ ન કરવું?

“કોહિનૂર ફિલ્મ કંપની’માં કામ કરતા દિગ્દર્શક નારાયણ દેવારે સાથે તેમણે ઉચ્ચ કોટિની ફિલ્મો બનાવવાની યોજના ઘડી કાઢી. નારાયણના મોટા ભાઇ ગજાનન પણ તેમાં જોડાયા. ત્રણેય જણાએ “ક્લાસિકલ પિકચર્સ કોર્પોરેશન” નામની કંપની રજિસ્ટર કરાવી. ઇન્દુલાલના મિત્ર નગીનદાસ માસ્તર ફાઇનાન્સ કરવા તૈયાર થઈ ગયા. “પાવાગઢનું પતન” વાર્તા તો તૈયાર હતી જ. મૂળ વડોદરાના દિગ્દર્શક નાગેન્દ્ર મજમુદારને દિગ્દર્શન સોંપ્યું. “પાવાગઢનું પતન” ફિલ્મ રજૂ થઈ ત્યારે હોબાળો થયો. પ્રેક્ષકોના એક વર્ગે ફિલ્મમાં મહંમદ બેગડાને કેળું ખાતો બતાવ્યો હતો તે અને તેને દેવી સામે ઝૂકીને આશીર્વાદ લેતો બતાવ્યો હતો તે દૃશ્યો સામે વાંધો લીધો. ચાલુ ફિલ્મે ધાંધલ કર્યું. અંતે એ દૃશ્યો ફિલ્મમાંથી કાઢી નાખવાંપડ્યાં હતાં. ૧૯૨૮માં “પાવાગઢનું પતન” જ્યાં જ્યાં રજૂ થઈ ત્યાં ત્યાં તેને સારો આવકાર મળ્યો, પરિણામે ઇન્દુલાલે “યંગ ઇન્ડિયા” નામની બીજી ફિલ્મનું નિર્માણ હાથ ધર્યું. એ સમયની બે લોકપ્રિય અભિનેત્રીઓ ઝુબેદા અને સુલતાનાને તેમણે આ ફિલ્મમાં લીધી. ૧૯૨૯ના આરંભમાં મુંબઈના વેસ્ટએન્ડ સિનેમામાં આ ફિલ્મ રજૂ થઈ, પણ બીજા જ અઠવાડિયે સખત ઠંડી શરૂ થતાં થિયેટરો ખાલી પડવા માંડ્યાં. બે લોકપ્રિય હીરોઇનો હોવા છતાં ફિલ્મ ચાલી નહિ એટલે તેમણે પછી નવાં કલાકારોને લઈને ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો.

એક નવી અભિનેત્રીની શોધ તેમણે કરવા માંડી. એક એંગ્લો-ઇન્ડિયન પરિવારની બેરિલ ક્લેસાન નામની યુવતી તેમની નજરમાં વસી જતાં તેને ફિલ્મોમાં કામ કરવા માટે તેનાં માબાપને મનાવી લીધાં. બેરિલને તેમણે માધુરી નામ આપ્યું. આ માધુરીએ પછી તો બીજી ઘણી ફિલ્મોમાં કામ કર્યું હતું, અને લોકપ્રિયતા મળવી હતી. માધુરીને લઈને ઇન્દુલાલે “રજપૂત સવાર” ફિલ્મ બનાવી. તેનું દિગ્દર્શન રમાકાન્ત ધારેખાનને સોંપ્યું હતું પણ તેની સાથે અણબનાવ થતાં ઇન્દુલાલે પોતે દિગ્દર્શન કરવા માંડ્યું હતું. આ ફિલ્મ રીલીઝ થઈ એ સમયે મુંબઈમાં કોમી તોફાનો ફાટી નીકળ્યાં હતા, એટલે ફિલ્મને આર્થિક ફટકો પડ્યો હતો, તેમ છતાં કમાણી થશે તો તે ફિલ્મમાંથી જ થશે એ આશાએ તેમણે ફિલ્મનિર્માણ ચાલુ રાખ્યું. તેમણે ઝવેરચંદ મેઘાણીની “સૌરાષ્ટ્રની રસધાર”ના પ્રથમ ભાગમાંથી “સાંઇ ને હડી” વાર્તા પરથી “રાખપત રખાપત” ફિલ્મ માધુરીને લઈને બનાવવામાંડી.

આ ફિલ્મનું નિર્માણ ચાલુ હતું તે દરમ્યાન જ ઇન્દુલાલે “કાશ્મીરનું ગુલાબ” ફિલ્મ કાશ્મીરમાં જઈને ઉતારવાનું સાહસ કર્યું. આ ફિલ્મ તેમણે એક જર્મન સાથી ભાગીદારીમાં બનાવવાનું બીડું ઝડપ્યું હતું, પણ તેમાં કેટલાક કડવા અનુભવો થયા. બીજી બાજુ “રાખપત રખાપત” પર પૂરું ધ્યાન ન આપી શકાતાં એમાંય કંઈ ભલીવાર ન આવ્યો. આ બંને ફિલ્મોની નિષ્ફળતાએ તેમને આર્થિક રીતે કફોડી સ્થિતિમાં મૂકી દીધા. તેમના માથે મોટું દેવું થઈ ગયું. એ વખતે અબુ શેઠે તેમને મદદ કરી. તેમની સહાયથી ઇન્દુલાલે “યંગ ઇન્ડિયા પિકચર્સ” નામે નવી કંપની શરૂ કરી. કંપનીનો તમામ અસબાબ તેમણે અબુ શેઠને ગીરો લખી આપ્યો. ૧૯૨૯નો એ ઉત્તરાર્ધ હતો. “કાશ્મીરનું ગુલાબ” ફિલ્મ અધૂરી હતી તે પૂરી કરવા તેમણે શરૂ કર્યું, પણ આ ફિલ્મ કદી પૂરી જ ન થઈ.

બીજી એક ફિલ્મ “કાળીનો એક્કો” બનાવવાનું તેમણે આયોજન કર્યું, પણ ત્યાં સુધીમાં ફિલ્મોમાંથી તેમનો રસ ઓછો થવા માંડ્યો હતો. તેમની જે મૂળ વિચારસરણી હતી એને આ ચાર-પાંચ વર્ષોમાં તેમણે કંઇ છેહ દઈદીધો નહોતો. દેશ-વિદેશમાં બનતી ઘટનાઓને તેઓ પોતાની રીતે માપતા-તોલતા રહ્યા હતા, અને અંતે ૧૯૩૦ આવતા સુધીમાં દેશમાં મહત્ત્વપૂર્ણ રાજકીય ઘટનાઓ જે ઝડપથી આકાર લેવા માંડી હતી એ જોતાં તેઓ ફરી પાછા મુખ્ય પ્રવાહ સાથે જોડાવા થનગનવા માંડ્યા હતા.

૧૯૩૦ના જૂન માસમાં એક દિવસ એવો આવ્યો કે અબુ શેઠે “યંગ ઇન્ડિયા પિકચર્સ”નો સંપૂર્ણ કબજો સંભાળી લીધો અને ઇન્દુલાલ યાગ્નિકે હંમેશ માટે ફિલ્મોને રામરામ કરી દીધા. આજે તો એ વાતની કલ્પના પણ થઈ શકે તેમ નથી કે ઇન્દુલાલ યાગ્નિકને ફિલ્મોમાં ઉપરાછાપરી સફળતા જ મળવા માંડી હોત અને ફિલ્મનિર્માણમાં તેઓ વધુ ને વધુ વ્યસ્ત થતા ગયા હોત અને તો માત્ર ફિલ્મોમાં જ રમમાણ રહ્યા હોત તો?

Read Full Post »

આજનો દિવસ છે “ફાધર્સ ડે”. દર વર્ષે જૂનના ત્રીજા રવિવારે દુનિયાના ઘણા દેશોમાં ફાધર્સ ડે ઉજવાય છે. આજે કેટલાંક હિંદી અખબારોમાં ફાધર્સ ડે નિમિત્તે જે લેખો વાંચવા મળ્યા તેમાં “નઈ દુનિયા”માં ઓમ દ્બિવેદીનો લેખ દિલથી લખાયેનો લાગ્યો. લેખના બે ફકરા અહીં ઉતારવાની લાલચ રોકી શકાતી નથી.  અનુવાદમાં મજા ન બગડે એટલે હિંદીમાં જ ઉતાર્યા છે.

વેદ કી વહ પવિત્ર કિતાબ પિતા, જિસમેં લિખી હૈં પુરખોં કે પરિચય કી રુચાએં, જિસે પઢકર જાના જા સકતા હૈ મનુષ્ય કા જન્મ, જિસકી આંખોં મેં ઝાંકકર દેખા જા સકતા હૈ આદમ કા રૂપ. જો અપની સંતાનોં કે લિયે ઢોતા હૈ પીડાઓં કા પહાડ, દર્દ કે હિમાલય લેકર દોડતા હૈ રાત-દિન, લેકિન ઉફ તક નહીં કરતા. અપની નીંદ ગિરવી કર સંતાન કે લિયે લાતા હૈ ચુટકીભર ચૈન. કભી રામ કે વિયોગ મેં દશરથ બનકર તડપ-તડપ કર ત્યાગ દેતા હૈ પ્રાણ, કભી અભિમન્યુ કે વિરહ મેં અર્જુન બનકર સંહાર કર દેતા હૈ કૌરવોં કી સેના કા, તો કભી પુત્ર મોહ મેં હો જાતા હૈ ધૃતરાષ્ટ્ર કી તરહ નેત્રહીન. પિતા વહ રક્ત હૈ, જો દોડતા રહતા હૈ સંતાન કી ધમનિયોં મેં. જો ચમકતા હૈ સંતાન કે ગાલોં પર ઔર દમકતા હૈ ઉસકે માથે પર. 

પિતા સાથ ચલતા હૈ તો સાથ ચલતેં હૈં તીનોં લોક, ચૌદહોં ભુવન. પિતા સિર પર હાથ રખતા હૈ તો છોટે લગતે હૈં દેવી-દેવતાઓં કે હાથ. પિતા હંસતા હૈ તો શર્મ સે પાની પાની હો જાતે હૈં હેમંત ઔર બસંત. પિતા જબ માર્ગ દિખાતા હૈ તો ચારોં દિશાએં છોડ દેતી હૈ રાસ્તા, આસમાન આ જાતા હૈ કદમોં કે આસપાસ. પિતા જબ નારાજ હોતા હૈ તો આસમાન કે એક છોર સે દૂસરે છોર તક કડક જાતી હૈ બિજલી, હિલને લહતી હૈ જિંદગી કી બુનિયાદ. પિતા જબ ટૂટતા હૈ તો ટૂટ જાતી હૈ જાને કિતની ઉમ્મીદેં, પિતા જબ હારતા હૈ તો પરાજિત હોને લગતી હૈ ખુશિયાં. જબ ઉઠતા હૈ સિર સે પિતા કા સાયા તો ઘર પર એકસાથ ટૂટ પડતે હૈં કઈકઈ પહાડ. પિતા કી સાંસ કે જાતે હી હો જાતી હૈ કઈ કી સપનોં કી અકાલ મૌત.

આ જ લેખમાં એક વાક્ય છે – પિતા અર્થાત વહ ઇશ્વર, જિસકા અનુવાદ હોતા હૈ, આદમી કી શક્લ મેં.

હેપ્પી ફાધર્સ ડે.

Read Full Post »

આજે મધર્સ ડે.

૫૯ વસંતો જોઇ છે, પણ કદી બાને “હેપ્પી મધર્સ ડે” કહ્યું નથી. મારી અભણ બાને આજે મધર્સ ડે છે, એ પણ ખબર નહિ હોય, સિવાય કે નાનાભાઇની બંને દીકરીઓએ એમની મમ્મીને “હેપ્પી મધર્સ ડે” કહ્યું હોય અને બાએ સાંભળ્યું હોય. મેં માત્ર એવી કલ્પના કરી જોઇ કે બાને “હેપ્પી મધર્સ ડે” વિશ કરતો ફોન કરું તો? મને ખાતરી છે કે મારાઆવા કોઇ ફોનની બા રાહ નહિ જ જોતાં હોય. કલ્પનામાં વધુ રંગ પૂરવાનું માડી વાળી  હાલમાં જ વાંચેલી કવિ સુરજીત પાતરની એક હિંદી કવિતા मां का दु:ख ફરી એક વાર વાંચી જાઉં છું. આ રહી એ કવિતા…

मां का दु:ख

मेरी मां को मेरी कविता समझ न आइ

बेशक मेरी मां-बोली में लिखी हुइ थी

वह तो केवल इतना समझी

पुत्र की रुह को दु:ख है कोइ

पर इसका दु:ख मेरे होते कहां से आया?

बडे गौर से देखी

मेरी अनपढ मां ने मेरी कविता;

देखो लोगों

कोख से जन्मे

मां को छोड के

दु:ख कागज से कहते हैं

मेरी मां ने कागज उठा

सीने से लगाया

शायद ऐसे ही

कुछ मेरे करीब आ जाए

मेरा जाया.

Read Full Post »

વર્ષોથી બેસ્ટ સેલર પુસ્તકોના લિસ્ટમાં સ્થાન પામતું રહેલું Who Moved My Cheese? (by Spencer Johnson, MD) હવે ગુજરાતીમાં ઉપલબ્ધ થયું છે. મિત્ર અલકેશ પટેલે તેનો બહુ જ સુંદર અનુવાદ કર્યો છે, જે આર. આર. શેઠની કંપનીએ પ્રગટ કર્યો છે (કિંમત રૂ. ૯૫). વર્ષોથી આ અંગ્રેજી ટાઇટલ આંખ નીચેથી પસાર થતું રહેતું હતું. તે બેસ્ટ સેલર હોવા વિષે પણ જાણ હતી, અને તે સેલ્ફ ડેવલપમેન્ટને લગતું હોવાની પણ જાણ હતી, પણ કદી તે વાંચવાની ઇચ્છા થઈ નહોતી.

આ પોસ્ટ લખવાની શરૂ કરી તેની આગલી ક્ષણે એકી બેઠકે પુસ્તક પૂરું કર્યું ત્યારે એક બાજુ બક્ષીના શબ્દોમાં કહીએ તો દિલ બાગ બાગ થઈ ગયું પણ તે સાથે જે પહેલો પ્રશ્ન થયો તે એ કે આ પુસ્તક આ પહેલાં કેમ વાંચ્યું નહિ?

“પરિવર્તન સંસારનો નિયમ છે” એ આપણે બધા જાણીએ છીએ તે છતાં પરિવર્તનો જ્યારે આવે છે ત્યારે તેના તરફનો હરકોઇનો પ્રતિભાવ અલગ અલગ હોય છે, અને એમ થવા કે એમ કરવા પાછળનાં દરેકનાં પોતાનાં આગવાં કારણો હોય છે, તેમ છતાં જેઓ પરિવર્તન સાથે બદલાઇ જવાનું અને તે મુજબ જાતને ઢાળી શકતા હોય છે, તેઓ અંતે તો એવું નહિ કરી શકનારાઓ કરતાંવધુ સારી સ્થિતિમાં જોવા મળતા હોય છે. લગભગ આવો સાર ધરાવતી  હૂ મૂવ્ડ માય ચીઝ?ની વાર્તા તેના લેખકે ખૂબ સરળ છતાં અસરકારક રીતે બે ઉંદર સ્નિફ અને સ્કરી તથા બે વેંતિયા હેમ અને હો એવાં કુલ ચાર પાત્રો દ્વારા નિરુપી છે.

આ ચારેય પાત્રો માણસમાત્રના સરળ અને જટિલ સ્વભાવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ક્યારેક આપણે સ્નિફ જેવું વર્તન કરીએ છીએ, જે પરિવર્તનને સૌથી પહેલાં સૂંઘી લે છે, ક્યારેક આપણે સ્કરી જેવું વર્તન કરીએ છીએ, જે તત્કાળ પગલાં લે છે, ક્યારેક આપણે હેમની જેમ વિચારીએ છીએ, જે પરિવર્તન માટે તૈયાર નથી અને તેનો વિરોધ કરે છે, કારણ કે પરિવર્તનથી નુકસાન થશે એવો તેને ડર રહેતો હોય છે, અને ક્યારેક આપણે હો જેવા હોઇએ છીએ, જે પરિવર્તનથી લાભ થશે એવું સમજાય ત્યારે તેનો સ્વીકાર કરતાં શીખી લઈએ છીએ.

હૂ મૂવ્ડ માય ચીઝ? વાંચતાં સતત એવું જ લાગ્યા કરે કે જાણે આઆપણી પોતાની જ વાત છે. કદાચ એ પણ યાદ આવ્યા કરે કે જ્યારે જ્યારે આપણા પોતાના જીવનમાં પરિવર્તન આવ્યું હતું, ત્યારે આપણે ઉપર્યુક્ત ચાર પૈકી કઈ ભૂમિકા ભજવી હતી. પુસ્તકમાં ભેગા થયેલા જૂના મિત્રો ચીઝની વાર્તાસાંભળ્યા પછી કહે છે આ વાર્તા તેમનેપહેલાં કેમ વાંચવા ન મળી? હૂ મૂવ્ડ માય ચીઝ? વાંચ્યા પછી વાંચનારને પણ આવી લાગણી ન થાય તો જ નવાઈ!

Read Full Post »

હિંદી સામયિક “જાગરણ સખી”ના મે-૨૦૦૯ અંકમાં એક સુંદર પ્રેરક કથા વાંચવા મળી. ગુજરાતીમાં ઉતારવાની લાલચ રોકી શકતો નથી. લેખકનું નામ કે કથાનો સોર્સ જણાવ્યો નથી. કદાચ “ઓશોવર્લ્ડ”માંથી પણ હોઇ શકે…

***

એક દિવસ એક સ્ત્રી પોતાના ઘરની બહાર નીકળી અને તેણે જોયું કે ત્રણ સંત તેના દરવાજા પર ખડા છે. તે તેમને ઓળખતી નહોતી તે છતાં તેણે આગ્રહ કર્યો, “આપ અંદર પધારો અને ભોજન કરો.”

સંતોએ પૂછ્યું, “તમારા પતિ ઘરમાં છે?”

તેણે કહ્યું, “ના, તે બહાર ગયા છે.”

“તો અમે અત્યારે નહિ આવી શકીએ. તે જ્યારે ઘેર હશે ત્યારે આવીશું”. સંતોએ કહ્યું.

સાંજે તેનો પતિ ઘેર આવ્યો ત્યારે સ્ત્રીએ તેને બધી વાત કરી. તેના પતિએ કહ્યું, “જઈને એમને કહે કે હું ઘેર આવી ગયો છું અને તેમને માનભેર બોલાવી લાવ.”

સ્ત્રી બહાર ગઈ અને તેમને અંદર આવવા કહ્યું.

સંત બોલ્યા, “અમે એકસાથે કોઇના ઘરમાં નથી જતા.”

“એવું કેમ?” સ્ત્રીએ પૂછ્યું.

તેમાંથી એક સંતે કહ્યું, “મારું નામ ધન છે.” પછી બીજા સંતો તરફ ઇશારો કર્યો, “આ બંનેનું નામ સફળતા અને પ્રેમ છે. અમારામાંથી કોઇ એક જ અંદર આવી શકે. તમારા પતિ સાથે વાત કરીને નક્કી કરી લો કે કોને અંદર બોલાવવા છે!”

સ્ત્રીએ અંદર જઈને પતિને બધી વાત કરી. એ બહુ ખુશ થયો. તેણે કહ્યું, “જો એવું જ હોય તો આપણે ધનને આમંત્રિત કરવો જોઇએ. આપણું ઘર ખુશીઓથી ભરાઇ જશે.”

પણ પત્નીએ કહ્યું, “મને લાગે છે કે આપણે સફળતાને બોલાવીએ.”

બીજા ઓરડામાં બેઠેલી તેમની દીકરી પણ આ સાંભળતી હતી. તેણે આવીને કહ્યું, “મને લાગે છે આપણે પ્રેમને બોલાવવો જોઇએ. પ્રેમથી ઉમદા બીજું કંઇ નથી.”

“તું ખરું કહે છે, આપણે પ્રેમને જ બોલાવવો જોઇએ.” તેનાં માતા-પિતાએ કહ્યું.

સ્ત્રી બહાર ગઈ અને તેણે સંતોને પૂછ્યું, “તમારામાંથી જેનું નામ પ્રેમ છે તેઓ મહેરબાની કરીને અંદર આવે.”

પ્રેમે ઘર તરફ ડગલાં માંડ્યાં એટલે બીજા બે સંત પણ તેમની પાછળ ચાલવા લાગ્યા. સ્ત્રીએ આશ્ચર્યથી તેમને પૂછ્યું, “મેં તો માત્ર પ્રેમની આવવા કહ્યું છે. તમે બંને કેમ આવી રહ્યા છો?”

“જો તમે ધન અને સફળતામાંથી કોઇ એકને આમંત્રણ આપ્યું હોત તો એકલો એ જ અંદર જાત, પણ તમે પ્રેમને બોલાવ્યો છે. પ્રેમ કદી એકલો નથી જતો. પ્રેમ જ્યાં જાય છે, ધન અને સફળતા તેની પાછળ જાય છે.” ધન નામના સંતનો આ જવાબ હતો.

Read Full Post »

૨૦૦૧ની ૨૬મી જાન્યુઆરીનો દિવસ અને એ પછીના ઘણા બધા દિવસો આ જિંદગીમાં કદાચ ક્યારેય નહિ ભુલાય. ૨૦૦૯ની ૨૬મી જાન્યુઆરીનો દિવસ શરૂ થયાને લગભગ એક કલાક વીતી ગયો છે. રાત્રે એક વાગ્યે મારા બેડરૂમની બારી પાસેથી હટવાની ઇચ્છા નથી થતી. દૂર જોઇ રહેવાનું મન થાય છે. ચારેકોર અંધારા વચ્ચે દૂર રંગીન રોશનીથી શણગારાયેલું ઝળાંહળાં “શિખર” પરથી નજર હટતી નથી.

આ શિખર એટલે શિખર એપાર્ટમેન્ટ. બરાબર આઠ વર્ષ પહેલાં ૨૬મી જાન્યુઆરીએ ભયાનક ભૂકંપમાં જે કેટલીક બિલ્ડિંગો પત્તાંના મહેલની માફક ઢળી પડી હતી તેમાં આ કમનસીબ શીખર પણ એક હતી. તેમાં લગભગ ૧૧૦ જણાંનાં મોત થયાં હતાં. આખા ગુજરાતમાં જ્યાં પણ ભૂકંપની અસર થઈ હતી ત્યાં કોઇ એક બિલ્ડિંગમાં આટલી સંખ્યામાં મોત નહિ થયાં હોય.

ભૂકંપે ગુજરાતમાં અનેક લોકોની જિંદગી ઘરમૂળથી બદલી નાંખી છે. મારું એ સદનસીબ રહ્યું કે મને કે મારા પરિવારને ખાસ કંઈ સહન કરવાનું આવ્યું નહિ. પણ ભૂકંપ પછીના થોડા દિવસો જે તાણમાં વીત્યા હતા એ મન જાણે છે. મારા આંગન એપાર્ટમેન્ટના ત્રણેત્રણ બ્લોકના કેટલાક પીલરોને નુકસાન થયું હતું, અને બીજા કે ત્રીજા દિવસે નુકસાનીની તપાસ કરવા આવેલા એક અલેલટપ્પુ સરકારી ઇજનેરે આ મકાનમાં હવે રહી શકાશે નહિ એવું જાહેર કર્યું હતું ત્યારે પગ નીચેથી ધરતી ખસી ગઈ હતી.

બેચાર દિવસ એક મિત્રને ત્યાં રહ્યા અમે ત્રણેએ નક્કી કરી લીધું કે જે થવું હોય તે થાય, આપણા ઘરમાં જ રહેવું, અને ૩૬ ફ્લેટ અને ૪ ટેનામેન્ટના અમારા આખા કોમ્પલેક્સમાં ઘણા દિવસો સુધી માત્ર અમે ત્રણ જ ત્રીજા માળના અમારા ફ્લેટમાં એકલાં જ રહ્યાં હતાં તે બરાબર યાદ છે. પછી તો ડેમેજ થયેલા પિલરો રિપેર થયા અને ધીમેધીમે બધું થાળે પડતું ગયું. હા, જેમણે ભૂકંપમાં ઘણું  ઘણું ઘણું સહન કરવાનો વારો આવ્યો છે તેઓ આ બધાં વર્ષો દરમ્યાન કેટલાં થાળે પડી શક્યાં હશે એની તો કલ્પના જ કરવાની રહી. જેમણે પોતાનાં માતા-પિતા-બહેન-ભાઈ-દીકરા-દીકરી કે કુટુંબીઓ ગુમાવ્યા છે, તેમની પીડાની તો કલ્પના પણ ન થઈ શકે.

પણ… જૂનું પાછળ મૂકતા રહીને નવસર્જન કરતા રહેવાની માણસની પ્રકૃતિ  છે, મારા બેડરૂમની બારીમાંથી દેખાતું ઝળાંહળાં “શિખર” તેનું ઉદાહરણ છે. એક સમયે એવું લાગતું હતું કે અહીં હવે નવું શિખર કદી ઊભું નહિ થઈ શકે, પણ માણસના અડીખમ જુસ્સાનું પ્રતીક હોય એવું આ શિખર ફરી ઊભું થયું છે. શિખરના રહીશોએ જ તે ઊભું કર્યું છે. આજે ૨૬મીએ શિખર ફરી ધમધમતું થઈ જવાનું છે…

અંતે જય તો જિંદગીનો જ થાય છે… મારા બેડરૂમની બારીમાંથી રાત્રે એક વાગ્યે જેવો પડ્યો એવો શિખરનો ફોટો પાડી લીધો છે…

Read Full Post »