Feeds:
પોસ્ટો
ટિપ્પણીઓ

Archive for the ‘Nostalgia’ Category

સુરેન્દ્રનગરથી લેખક-મિત્ર બકુલ દવેનો ફોન આવ્યો. “મારી પાસે “ચેરિયેટ્સ ઓફ ફાયર”ની ડીવીડી આવી છે. તમે એ ફિલ્મ જોઇ છે? ”

ઓલિમ્પિકની સીઝન શરૂ થઈ રહી હોય અને હાથમાં “ચેરિયેટ્સ ઓફ ફાયર”ની ડીવીડી હોય તો એનાથી મોટું સુખ બીજું કયું હોઈ શકે? વર્ષો પહેલાં અમદાવાદના એડવાન્સ થિયેટરમાં આ ફિલ્મ જોયાનું યાદ છે.

ઓલિમ્પિકની ઘટનાઓને કેન્દ્રમાં રાખીને બનાવાયેલી ફિલ્મોમાં અવ્વલ છે “ચેરિયેટ્સ ઓફ ફાયર” (Chariots of Fire). ૧૯૮૧માં રજૂ થયેલી આ ફિલ્મ એટલી મજબૂત હતી કે તેને એ વર્ષે શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ, શ્રેષ્ઠ પટકથા, શ્રેષ્ઠ કોશ્ચ્યુમ ડિઝાઇન અને શ્રેષ્ઠ સંગીતના કુલ ચાર ઓસ્કર એવોર્ડ મળ્યા હતા, અને શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શન, શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ એડિટિંગ માટે નોમિનેશન મળ્યાં હતાં.

૧૯૨૪માં પેરિસમાં યોજાયેલી ઓલિમ્પિકમાં બે બ્રિટિશ દોડવીરો કઈ રીતે બધાની નવાઇ વચ્ચે અને ખાસ તો એ વખતના મજબૂત અમેરિકન હરીફોને મહાત કરીને સુવર્ણ ચંદ્રકો જીતી જાય છે એ વાત આ ફિલ્મમાં કરવામાં આવી છે. ટ્રેક રમતોમાં બ્રિટનની ટીમે એવો દેખાવ એ પહેલાં પણ કદી નહોતો કર્યો અને એ પછી પણ કદી નથી કર્યો.

૧૯૨૪ની પેરિસ ઓલિમ્પિકમાં ભાગ લેવા માટે જ્યારે બ્રિટનના ખેલાડીઓ પેરિસ પહોંચ્યા ત્યારે કોઇને કલ્પના નહોતી કે આ બે ખેલાડીઓ શો ચમત્કાર કરી શકે તેમ છે. દિગ્દર્શક હ્યુ હડસને આ બંન્ને ખેલાડીઓ હેરોલ્ડ અબ્રાહમ્સ (Harold Abrahams) અને એરિક લાઇડેલે (Eric Liddell) કયા સંજોગોમાં સુવર્ણ ચંદ્રકો જીત્યા અને એ વખતની બંન્નેની મનોસ્થિતિ શી હતી તેનું ખૂબ જ ઊંડે જઈને નિરુપણ કર્યું છે, પરિણામે આ ફિલ્મ “ચેરિયેટ્સ ઓફ ફાયર” માત્ર એક “સ્પોર્ટ્સ મુવી” ન બની રહેતાં તેના સીમાડા ઓર વિસ્તરી શક્યા છે.

આજે તો રમતો જ્યાં રમાતી હોય ત્યાં ખેલદિલીનું તત્ત્વ કેટલું છે એ શોધવું પડે એવી સ્થિતિ છે, પણ જે સમયે રમતને માત્ર રમત તરીકે લેવાતી, ખેલાડી પોતે જીતવાના બધા પ્રયાસો કરે, પણ હરીફને કોઇ પણ ભોગે પછાડી દેવા માટે કંઇ પણ કરી છૂટવાનું ઝનૂન ખેલાડીઓમાં નહોતું અને હરીફો પ્રત્યે પણ અટલો જ આદર રહેતો એ સમયની આ વાત છે. આજે તો ખેલાડીઓની સહાય માટે ટેકનોલોજીથી માંડીને આધુનિક સામગ્રી તેમને મળી રહે છે, પણ ૧૯૨૪ની પેરિસ ઓલિમ્પિકમાં સફેદ પોશાકમાં સજ્જ બંન્ને બ્રિટિશ ખેલાડીઓ તેમના જીવનની દોડ દોડ્યા હતા અને ચંદ્રકો જીત્યા હતા.

હેરોલ્ડ અબ્રાહમ્સ અને એરિક લાઇડેલ બંન્નેની અંદર ઓલિમ્પિકમાં જીતવા માટે જે આગ પ્રજ્વલિત થઈ હતી તેનાં કારણો બંન્ને માટે જુદાં હતાં. હેરોલ્ડ અબ્રાહમ્સ બ્રિટિશ યહૂદી હતો. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થયાને ઝાઝો સમય નહોતો થયો. તે કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં ભણતો હતો. ત્યાં તેણે અવારનવાર યહૂદી વિરોધી માહોલનો સામનો કરતા રહેવું પડે છે. એરિક લાઇડેલ સ્કોટિશ ખ્રિસ્તી હતો. તેના પિતા ચીનમાં મીશનરી હતા અને તે પણ પિતાનો એ વારસો સંભાળી લેવા ચીન જવાનો હતો. બંન્ને જણાને દોડવાનો એટલો શોખ હતો કે તેઓ જ્યારે દોડતા ત્યારે તેમને પાંખો આવી જતી એવું બંન્નેને લાગતું. પેરિસ ઓલિમ્પિકમાં તેઓ દોડ્યા ત્યારે પણ હરીફોને મહાત કરવા કરતાં પોતાને માટે થઈને દોડ્યા હતા.

બ્રિટિશ યહૂદી હેરોલ્ડ અબ્રાહમ્સને એ પુરવાર કરવું હતું કે પોતે અને વ્યાપક અર્થમાં પોતાનો સમાજ દુનિયામાં બીજા કોઇના કરતાં કોઇ પણ રીતે ઊતરતો નથી, જ્યારે એરિક લાઇડેલ દોડ્યો ત્યારે તે તેની મસ્તીમાં હતો. તે એવું માનતો હતો કે ઇશ્વરે ઝડપી દોડવા માટે જ તેનું સર્જન કર્યું છે અને તે જ્યારે પણ દોડે છે ત્યારે ઇશ્વર તેની સાથે હોય છે, એટલે પરાજય થશે તો પણ પોતાનો પરાજય થવાનો જ નથી.

હેરોલ્ડ અને એરિક બંન્નેએ બ્રિટિશ ખેલાડીઓ તરીકે ઓલિમ્પિકમાં ભાગ લીધો હતો, પણ વિજય માટેની તેમની લાલસા તેમના દેશ માટે નહોતી, પણ વ્યક્તિગત ગૌરવ માટે હતી અને બંન્નેનાં કારણો પણ જુદાં હતાં. એરિક લાઇડેલના કિસ્સામાં તો ઓલિમ્પિકમાં ભાગ લેવાનું નક્કી કર્યા પછે તેણે ટાઇમિંગ માટે પ્રેકટિસ શરૂ કરી ત્યારે તેની બહેનને એ નિરર્થક લાગ્યું હતું. તેણે એરિકને કહ્યું પણ ખરું કે “તું ઇશ્વર પ્રત્યેની તારી ફરજમાંથી ચલિત થઈ રહ્યો છે.” ત્યારે એરિકે તેને સમજાવ્યું કે “ઇશ્વરે ખાસ હેતુ માટે મારું સર્જન કર્યું છે એવું હું માનું છું. તેણે મને ઝડપી બનાવ્યો છે. જ્યારે હું દોડું છું ત્યારે તેના આનંદની અનુભૂતિ કરું છું. મારી જીત તેનું ગૌરવ વધારશે.”

ઓલિમ્પિકમાં પણ શિડ્યુલ એ રીતે ગોઠવાયું હતું કે તેને સ્પર્ધામાં ભાગ લેવાનો હતો તે દિવસે રવિવાર હતો. એક સાચો ખિસ્તી રવિવારે માત્ર પ્રભુભક્તિ કરે અને બીજું કોઇ પણ પ્રકારનું કામ ન કરે એવું દૃઢપણે માનતા એરિકે સ્પર્ધામાં ભાગ લેવાની ના પાડી દીધી. તેને સમજાવવાના ઘણા પ્રયાસ થયા, પણ તે એકનો બે ન થયો. અંતે રવિવારે ન હોય એવી ૪૦૦ મીટર દોડની સ્પર્ધા માટે એક બ્રિટિશ ખેલાડી (Lord Andrew Lindsay)એ પોતાનું સ્થાન તેને આપી દીધું. મજાની વાત તો એ છે કે એ ખેલાડી પોતે ૪૦૦ મીટર હર્ડલમાં તો રૌપ્ય ચંદ્રક  જીતી ચૂક્યો હતો તે છતાં એરિક માટે તેણે એ ભોગ આપ્યો.

૪૦૦ મીટરની એ સ્પર્ધામાં અમેરિકન દોડવીર જેકસન શોલ્ઝ હોટ ફેવરિટ હતો. જેકસનને તેના કોચે કહ્યું હતું કે એરિક ખાસ કશૂં કરી શકે તેમ નથી, કારણ કે ૪૦૦ મીટર દોડ તેની સ્પેશિયાલિટી નથી, પણ એરિક જે કારણસર ૪૦૦ મીટર દોડવા તૈયાર થયો હતો તેનાથી જેકસન પ્રભાવિત હતો. સ્પર્ધા શરૂ થઈ એ પહેલાં જેકસન એરિકને મળ્યો હતો, અને તેને એક ચબરખી આપી હતી. તેમાં લખ્યું હતું, “જે મારો આદર કરે છે, હું તેનો આદર કરું છું.”

૪૦૦ મીટરની એ સ્પર્ધામાં એરિકે સુવર્ણ ચંદ્રક મેળવ્યો એટલું જ નહિ, જે ઇવેન્ટમાં તેની સ્પેશિયાલિટી નહોતી તેમાં તેણે નવો વર્લ્ડ રેકોર્ડ સ્થાપ્યો હતો. જ્યારે હેરોલ્ડ ૨૦૦ મીટર દોડમાં હોટ ફેવરિટ અને અનુભવી દોડવીર અમેરિકન ચાર્લ્સ પેડોક (Charles Paddock) સામે હારી ગયો હતો, પણ ૧૦૦ મીટર દોડમાં એ જ પેડોકને હરાવીને તે સુવર્ણ ચંદ્રક જીતી ગયો હતો.

ફિલ્મના અંતે પ્રેક્ષકોને એવી માહિતી આપવામાં આવે છે કે એરિક એ પછી ચીનમાં મીશનરી તરીકે ગયો હતો અને બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે જાપાનીઓએ તેને કેદ કર્યો હતો. કેદીઓ વચ્ચે રહીને તેણે પોતાનું કામ જારી રાખ્યું હતું, પણ યુદ્ધ પૂરું થાય એ પહેલાં તેનું મોત થયું હતું. હેરોલ્ડ તેના પારિવારિક બિઝનેસમાં જોડાયો હતો.

ફિલ્મમાં હેરોલ્ડ અબ્રાહમ્સનું પાત્ર બેન ક્રોસ (Ben Cross) અને એરિક લાઇડેલ (Ian Charleson)નું પાત્ર ઇયાન ચાર્લ્સે ભજવ્યું હતું. દિગ્દર્શક હ્યુ હડસનની આ પ્રથમ ફિલ્મ હતી.

Read Full Post »

“ડો. કોટનિસ કી અમર કહાની” કલાગુરુ વી. શાંતારામે બનાવેલી એક ફિલ્મ છે. આજે જેને “બાયો-પિક” (Boipic) કહે છે, એ કોઇ વ્યક્તિના જીવન પરથી ૧૯૫૦ના દાયકાના પ્રારંભે ફિલ્મ બનાવવાનો એક અતિ પ્રામાણિક પ્રયાસ હતો. શીર્ષક મુજબ જ ડો. કોટનિસની કહાણી ખરેખર અમર છે. એ જુદી વાત છે કે જો શાંતારામે આ ફિલ્મ ન બનાવી હોત તો ડો. દ્બારકાનાથ કોટનિસ ક્યાંય વિસ્મૃતિની ગર્તામાં ધકેલાઇ ગયા હોત. જોકે આજે ભારતમાં તેમને જાણનારાઓની જે સંખ્યા છે તેના કરતાં ચીનમાં આ સંખ્યા અનેકગણી મોટી છે, કારણ કે આટલાં વર્ષો પછી આજે પણ ચીનમાં તેમનાં સેવા કાર્યોની સુવાસ જળવાઇ રહી છે. માનવતા માટે શહાદત વહોરનાર ડો. કોટનિસનું નિધન થયાંનાં ચાર જ વર્ષ બાદ ૧૯૪૬માં શાંતારામે તેમને રૂપેરી પડદે અમર બનાવી દીધા હતા.

મહારાષ્ટ્રના સોલાપુરમાં ૧૯૧૦માં દ્વારકાનાથ કોટનિસનો જન્મ થયો હતો. ૧૯૩૮ના અરસામાં જાપાન અને ચીન વચ્ચે યુદ્ધ થયું હતું. યુદ્ધમાં ઘાયલ થવા ઉપરાંત પ્લેગનો ભોગ બનેલા ચીની સૈનિકોની સેવા-શુશ્રુષા માટે ભારતીય તબીબોની એક ટુકડી ચીન ગઈ હતી, તેમાં ડો. કોટનિસ પણ એક હતા. યુદ્ધ દરમ્યાન જાપાનીઓએ તેમને કેદ કરી લીધા હતા, અને કેદમાંથી મુક્ત થયા પછી ૧૯૪૨માં ત્યાં જ પ્લેગને કારણે તેમનું મોત થયું હતું, પણ એ પહેલાં તેઓ ચીનમાં ખૂબ લોકપ્રિય થઈ ગયા હતા. માઓ-ત્સે-તુંગનું પણ તેમણે દિલ જીતી લીધું હતું. ચીની સૈનિકોની તેઓ ચાકરી કરતા હતા એ દરમ્યાન જ તેમનાં એક મદદનીસ ગુઓ કિંગલાન સાથે તેમણે ૧૯૪૧માં લગ્ન કર્યાં હતાં. ૧૯૪૨માં તેમનું અવસાન થયું ત્યારે તેમને ત્રણ માસનો એક પુત્ર હતો. જોકે તે પણ માંડ ૨૫ વસંત જોઇ શક્યો હતો.

“ડો. કોટનિસ કી અમર કહાની” આમ યાદ આવવાનું કારણ છે ૧લી જુલાઇના “ફૂલછાબ”માં પ્રગટ થયેલા ગુઓ કિંગલાનના નિધનના સમાચાર. ૯૬ વર્ષની વયે ચીનના ડાલીઆનમાં તેમણે અંતિમ શ્વાસ લીધો. ગુઓ કિંગલાન જીવ્યાં ત્યાં સુધી ભારતમાં ડો. કોટનિસના પરિવાર સાથે સંબંધ જાળવી રાખ્યો હતો. તેઓ લગભગ છએક વાર ભારત આવ્યાં હતાં. કોટનિસના નિધન બાદ સમય જતાં તેમણે બીજાં લગ્ન કરી લીધાં હતાં, પણ પોતાના નામ સાથે ડો. કોટનિસનું હંમેશ જોડી રાખ્યું હતું.

ચીનમાં આજે પણ એટલા લોકપ્રિય છે કે જ્યારે પણ કોઇ ચીની નેતા ભારત આવે છે ત્યારે ડો. કોટનિસના પરિવારની તેઓ અચૂક મુલાકાત લે છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં ચીનના પ્રેસિડેન્ટ હૂ જિન્તાઓ ભારત આવ્યા હતા ત્યારે ડો. કોટનિસના પરિવારને મળ્યા જ હતા. ડો. કોટનિસની સ્મૃતિમાં ચીનમાં એક સાર્વજનિક હોસ્પિટલને તેમનું નામ આપવામાં આવ્યું છે એટલું જ નહિ, તેમના માનમાં ચીનમાં ટપાલટિકિટ પણ બહાર પાડવાંમાં આવી છે.

છેલ્લાં ૧૦૦ વર્ષમાં ચીનના સમાજજીવનમાં અમુલ્ય યોગદાન આપનારા ૧૦ વિદેશીઓ પસંદ કરવા માટે લોકો પાસેથી મત મગાવાયા હતા તેમાં ડો. કોટનિસને પણ સ્થાન મળ્યું હતું. નવાઇની વાત એ છે કે ચીનની નવી પેઢી પણ તેમનાં સેવાકાર્યોથી એટલી જ પ્રભાવિત છે.

Read Full Post »

સિરિયલ “ચંદ્રકાન્તા” ફરી ટીવી પર શરૂ થઈ ચૂકી છે, અને “ચંદ્રકાન્તા”ની યાદ મને લગભગ પચીસેક વર્ષ પાછળ લઈ જાય છે. દેવકીનંદન ખત્રીની હિંદી નવલકથા “ચંદ્રકાન્તા” વિષે ઘણું સાંભળ્યું હતું, પણ ક્યાંય વાંચવા મળતી નહોતી. એવામાં ૧૯૮૦ના અરસામાં “ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ” જૂથે “હિંદી એક્સપ્રેસ” નામનું એક સાપ્તાહિક શરૂ કર્યું. હિંદીના ખ્યાતનામ વ્યંગકાર શરદ જોશી તેના સંપાદક હતા. તેમાં તેમણે પહેલા અંકથી જ “ચંદ્રકાન્તા” છાપવાનું શરૂ કર્યું અને આપણને જાણે લોટરી લાગી ગઈ. પણ એ આનંદ ઝાઝો ન ટક્યો. એક્સપ્રેસ જૂથ અંગ્રેજી “સ્ક્રીન” અને મરાઠી “લોકપ્રભા”ને બાદ કરતાં તેના કોઇ સામયિકને લાંબું જિવાડી શક્યું નથી. (વાર્તા સામયિક “ચાંદની” અને ડાયજેસ્ટ “રંગતરંગ” સહિત, જેના સહ-સંપાદક તરીકે આ લખનારે કારકિર્દી શરૂ કરી હતી.) “હિંદી એક્સપ્રેસ”નું બાળમરણ થયું. લાંબે પને પથરાયેલા “ચંદ્રકાન્તા”ના થોડાક હપતા જ વાંચી શકાયા હતા.

“ચંદ્રકાન્તા” વાંચવાની બીજી તક દિલ્હીના “રાજકમલ પ્રકાશન”એ પૂરી પાડી. એ જમાનામાં તેમણે ઘણાં પુસ્તકોની કિફાયતી આવૃત્તિઓ બહાર પાડી હતી. વાંચી લીધાના થોડા દિવસ થયા હશે ત્યાં જ ગુર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલયમાં એક દિવસ ઠાકોરભાઇએ પૂછ્યું, “નવું કંઇ કરી શકાય એવું ધ્યાનમાં છે?”

“ચંદ્રકાન્તા” ધ્યાનમાં હતી જ. એમને કહ્યું કે લગભગ એક સો વર્ષ પહેલાં લખાયેલી આ નવલકથા છે. એ જમાનામાં તે હપતાવાર છપાતી અને લોકોને તેણે એવા ઘેલા કર્યા હતા કે  જ્યાં એ સામયિક છપાતું તે પ્રેસ સામે લોકો ભેગા થતા. વાર્તાને મૂળ હિંદીમાં વાંચી શકાય એ માટે અનેક લોકો હિંદી શીખ્યા હતા. લેખકનો ઇરાદો તો માત્ર “ચંદ્રકાન્તા” લખવાનો જ હતો. એ પૂરી થઈ એટલે લોકોએ માંગ કરવા માંડી કે વાર્તા આગળ વધારો. અંતે લોકોની લાગણીને માન આપીને લેખકે વાર્તાને આગળ વધારી અને “ચંદ્રકાન્તા સંતતિ”ના બીજા છ ભાઇ લખ્યા.

ઠાકોરભાઇને રસ ન પડે તો જ નવાઇ. કહે, કામ શરૂ કરી દો. કામ શરૂ થઈ ગયું ને એક દિવસ ઠાકોરભાઈનું તેડું આવ્યું. કહે, “પ્રોજેક્ટ પડતો મૂકવો પડે તેમ છે.” તેમને જાણ થઈ હતી કે રાજકોટમાં “પ્રવીણ પુસ્તક ભંડાર” પણ આ જ પ્રોજેક્ટ પર કામ કરી રહ્યા છે. ત્યાં મારા મિત્ર શાંતિલાલ જાની અનુવાદ કરી રહ્યા હતા, અને ખૂબ આગળ વધી ગયા હતા. મેં હજી માંડ સોએક પાનાં કર્યાં હતાં.

પછી શું થયું, કંઈ ખબર નહિ. દરમ્યાનમાં ઠાકોરભાઇનું પણ નિધન થઈ ગયું. થોડાં વર્ષો વીતી ગયાં. ટીવી પર “ચંદ્રકાન્તા” સિરિયલ શરૂ થઈ ગઈ, અને એક દિવસ ગુર્જરમાંથી મનુભાઇનો ફોન આવ્યો. તેમને જાણવું હતું કે હું “ચંદ્રકાન્તા”નો અનુવાદ કેટલા સમયમાં આપી શકું? સદનસીબે જે સો પાનાં કર્યાં હતાં તે આટલાં વર્ષોથી સચવાયેલાં હતાં, અને મનુભાઇને માત્ર “ચંદ્રકાન્તા”ના અનુવાદની જરૂર હતી.

શું અને કઈ રીતે થયું તે ખબર નહિ, પણ મેં કરેલો “ચંદ્રકાન્તા”નો અનુવાદ અને શાંતિલાલ જાનીએ કરેલો “ચંદ્રકાન્તા સંતતિ”નો અનુવાદ અંતે આ રીતે સાથે પ્રગટ થયો.

Read Full Post »

“ટાઇમ કેપ્સ્યૂલ” (time capsule) આજનાં ગુજરાતી અખબારોમાં ચમકેલો શબ્દ છે.  સમાચાર વાંચીને ૧૯૯૨માં લખેલી ટૂંકી વાર્તા “કાળસંદૂક” એટલે કે “ટાઇમ કેપ્સ્યૂલ” યાદ આવી ગઈ. “જનસત્તા-લોકસત્તા”ના દિવાળી અંકમાં તે પ્રગટ થઈ હતી. એ વખતે “જનસત્તા-લોકસત્તા”ના તંત્રી સ્વ. દિગંત ઓઝા હતા. તેમણે દિવાળી અંકોની પરંપરા શરૂ કરી હતી, જે લગભગ દસેક વર્ષ જળવાઇ રહી હતી. દર વર્ષે કોઇ એક ચોક્કસ થીમ લઈને અંક તૈયાર કરાતો. ૧૯૯૨માં થીમ હતી “બત્રીસ પૂતળીઓની આધુનિક વાર્તાઓ”. લેખકોને આમંત્રણ આપીને વાર્તાઓ મંગાવાઇ હતી. પછી આ બધી વાર્તાઓ પુસ્તક રૂપે પણ પ્રગટ થઈ હતી. તેમાં મેં લખેલી “કાળસંદૂક”નો સમાવેશ થયેલો.

આ રહી એ વાર્તા “કાળસંદૂક

નેતાજીએ સવારે ઊઠતાવેંત નક્કી કરી લીધું હતું કે આજે તો ગમે તે થાય, સિંહાસન પર ચઢી બેસવું છે. આજે હવે કોઇ પૂતળીની પરવા નથી કરવી. બહુ થયું હવે. પૂતળીઓ પણ કોણ જાણે કયા ભવનું વેર વાળી રહી છે. રોજેરોજ કોણ જાણે કોની વાર્તાઓ સંભળાવી સંભળાવીને બોર કરી નાખ્યો.

વધુ વિચારતાં નેતાજીને લાગ્યું કે આમાં પોતાની જ ભૂલ હતી. પહેલા જ દિવસે પોતે જ્યારે સિંહાસન પર બેસવા ગયા ત્યારે તેમાં જડાયેલી પૂતળીએ સજીવ થઈ તેમને રોક્યા, ત્યારે ખરેખર તો પૂતળીની પરવા કર્યા વિના સિંહાસન પર બેસી જવાની જરૂર હતી. પછી પૂતળી જે કહેત એ સાંભળ્યા કરત. પણ ત્યારે ક્યાં ખબર હતી કે આવી પૂતળી રોજ એકને લેખે સજીવ થઈથઈને તંગ કરતી રહેવાની છે.

શરૂઆતના બે-ચાર દિવસ તો નેતાજીએ પૂતળીઓની સંખ્યા યાદ રાખવાનો પણ પ્રયાસ કર્યો હતો કે આજે કેટલામી પૂતળીનો બકવાસ સાંભળ્યો, પણ હવે તો એ સંખ્યા પણ ભૂલી જવાઇ હતી. જોકે જે દિવસે આ અદભુત અને દિવ્ય લાગતું સિંહાસન મળી આવ્યું હતું એ દિવસ પણ નેતાજીને આજે પણ જેમનો તેમ યાદ હતો.

બન્યું હતું એવું કે નેતાજી પોતે મહાન રાષ્ટ્રના એકચક્રી શાસક બન્યા એ પછી જનતામાં તેમની “લાર્જર ધેન લાઇફ” ઇમેજ ખડી કરવામાં તેમણે તમામ પ્રકારનાં પ્રચાર માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવામાં જરાય કચાશ રાખી નહોતી, પણ ભાવિ પેઢીઓનું શું? પાંચ સો – સાત સો કે હજાર-બે હજાર વર્ષ પછી પણ લોકો પોતાને વિષે જાણી શકે એ માટે તેમણે એક કાળસંદૂક તૈયાર કરાવી હતી અને તે જમીનમાં દટાવી દેવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.

એ કાળસંદૂક દાટવા માટે જ્યાં ખોદકામ કરાયું હતું ત્યાંથી જ બત્રીસ પૂતળીઓવાળું એક સિંહાસન નીકળ્યું હતું. સિંહાસન જોઇને જ તેઓ ખૂશ થઈ ગયા હતા, અને મનોમન નક્કી કરી લીધું હતું કે પોતે જે ઓરડામાં “દરબાર” ભરીને બેસતા એ ઓરડામાં જ આ સિંહાસન ગોઠવીને પોતે તેના પર બિરાજશે.

તેમણે પોતાનો આ નિર્ણય અમલમાં પણ મુકાવ્યો હતો અને સિંહાસન સાથે મેચ થાય એ મુજબનું ઓરડાનું ઇન્ટિરિયર ડેકોરેશન કરાવીને તેમાં સિંહાસન મુકાવી પણ દીધું હતું, પણ પછી કમબખ્ત પૂતળીઓ એવું લોહી પીવા માંડી કે એ સિંહાસન પર બેસવાની વાત તો દૂર રહી, હજી સુધી તેને અડકી પણ શકાયું નહોતું. તેમને પોતાને નવાઇ તો એ વાતની લાગતી હતી કે સિંહાસન સુધી પહોંચવાની તમામ કળાઓના પોતે માહેર ગણાતા હોવા છતાં આ બાબતમાં કેમ થાપ ખાઇ ગયા?

વધુ વિચારતાં તેમને લાગ્યું કે આ વખતે પોતે પાયાની ભૂલ એ કરી બેઠા કે કોઇનું પણ ક્યારેય કશું જ નહિ સાંભળવાનો પોતે ગુણ કેળવ્યો હોવા છતાં આ મામલામાં પોતે રોજ પૂતળીની વાર્તા સાંભળવા રોકાઇ જતા હતા. પણ આજે તેમને ખાતરી હતી કે સિંહાસન સુધી પહોંચતાં તેમને કોઇ નહિ રોકી શકે.

આ ખાતરી સાથે જેવા તેઓ સિંહાસનવાળા ઓરડામાં પ્રવેશ્યા અને આગળ વધ્યા કે તરત જ સિંહાસનમાં જડાયેલી એક પૂતળી સજીવ થઈને તેમની સામે આવીને ઊભી રહી ને બોલી : “સબૂર નેતાજી… આગળ ન વધશો.”

નેતાજી હતાત્યાં જ ઊભા રહી ગયા. સિંહાસન પર ચઢી બેસવાનો તેમનો નિર્ણય ક્યાંય હવામાં ઓગળી ગયો. છતાં તેમણે પૂતળીને કહ્યું, “ના, હવે વધુ વાર્તા નથી સાંભળવી. તમારા એ મહાન પ્રતાપી શાસકનાં ગુણગાન ગાતી એટલી બધી વાર્તાઓ આ પહેલાં તમારી બહેનો સંભળાવી ચૂકી છે કે હવે બધી વાર્તાઓ એકસરખી જ લાગે છે. હવે વધુ બોર ન કરો તો સારું.”

પૂતળી હસી પડી. “સોરી નેતાજી, વાર્તાઓ તો તમારે સાંભળવી જ પડશે. એમાં છૂટકો જ નથી.”

નેતાજીને લાગ્યું કે હવે પોતાની એકાદ યુક્તિ અજમાવવાનો સમય આવી ગયો છે. “સારું”, તેમણે કહ્યું, “કોઇ વચલો માર્ગ નીકળે એમ નથી? એટલે કે તમારે કોઇ વાર્તા કહેવી ન પડે, અને મારે સાંભળવી ન પડે?”

“ના, નેતાજી, વાર્તા તો તમારે સાંભળવી જ પડશે. એમાં તમારી કોઇ મદદ અમારાથી થઈ શકે તેમ નથી.”

“કેમ, કેમ? એવું તે શું છે?”

“એને તમે અમારી મજબૂરી પણ કહી શકો, અને એ મજબૂરી પણ જેવી તેવી નહિ, ઇલેક્ટ્રોનિક મજબૂરી.”

“ઇલેક્ટ્રોનિક મજબૂરી?” નેતાજીને નવાઇ લાગી.

“હા, આ સિંહાસન અને અમે બધી પૂતળીઓ ઇલેક્ટ્રોનિક સરકિટથી જોડાયેલાં છીએ. સિંહાસન પર બેસવા માટે એક નિશ્ચિત રેન્જમાં કોઇ પણ આવે ત્યારે અમારી અંદર ગોઠવાયેલી સિસ્ટમ કામ કરવા માંડે છે અને અમારે વાર્તા સંભળાવવાનું શરૂ કરી દેવું પડે છે. ”

“માય ગોડ”. નેતાજીને આવી તો કલ્પના પણ ક્યાંથી હોય? તેમણે પૂછ્યું, “આ બધી કરામત કરી કોણે?”

“અમે તમને જેમની વાર્તાઓ સંભળાવીએ છીએ એમણે.” પૂતળી બોલી.

“એનો અર્થ એ કે એમણે આ બધું પહેલેથી ગોઠવી રાખેલું છે? પણ શા માટે?”

“એટલું યે નથી સમજતા?” પૂતળી હસી પડી. “એવી ગોઠવણ ન કરી હોત તો ભાવિ દુનિયાને ખબર કઈ રીતે પડે કે તેઓ કેવા મહાન શાસક હતા..!”

“આઇ સી, એનો અર્થ એ થયો કે તમારા એ મહાન પ્રતાપી શાસકે પોતાની પ્રશસ્તી માટે જ આ ગોઠવણ કરેલી છે?” નેતાજીએ પૂછ્યું.

“હા જ તો, બીજો શો ઉદ્દેશ હોય? તમે એટલું પણ નથી સમજતા કે આ પણ એક જાતની કાળસંદૂક જ છે?” કહીને પૂતળી હસવા માંડી… ખડખડાટ…

નેતાજી અવાક થઈ ગયા. પૂતળી માંડમાંડ હસવું રોકીને બોલી, “તો પછી વાર્તા શરૂ કરું ને?”

***

Read Full Post »

ગુજરાતી બ્લોગ જગતના કેટલાક ઉઠાંતરીવીરો સામે વિનય ખત્રીએ બરાબરનો મોરચો ખોલ્યો છે. તેમની “ઉઠાંતરી પર નભતા બ્લોગને ઓળખો” પોસ્ટ વાંચવા જેવી છે. આ પોસ્ટ વાંચતાં મને વર્ષો  પહેલાં મેં લખેલી એક વ્યંગકથા “જહાંગીરી ન્યાય” યાદ આવી ગઈ. કારણ કે એ વાર્તા લખાવાના મૂળમાં પણ ઉઠાંતરી જ હતી.

બન્યું હતું એવું કે એ વખતે (લગભગ ૨૭ વર્ષ પહેલાં) હું વાર્તા પાક્ષિક “ચાંદની” સાથે સહ-સંપાદક તરીકે જોડાયેલો હતો. સંપાદક સ્વ. રતિલાલ જોગી હતા. એક લેખકે (આજે પણ તેમનું નામ યાદ છે, પણ લખતો નથી) એક વાર્તા મોકલી હતી જે “ચાંદની”માં અમે છાપી હતી. તે છપાયા પછી એક લેખકનો પત્ર આવ્યો. તેમના કહેવા મુજબ એ વાર્તા તેમણે લખેલી છે અને થોડા સમય પહેલાં એક સામયિકમાં પ્રગટ થઈ ચૂકી છે. જોગીસાહેબે  “ચાંદની”માં લખનાર લેખકને તેની જાણ કરી તો તેમણે એક જ રટ પકડી રાખી કે વાર્તા તેમની પોતાની જ છે. જોગીસાહેબે જેમનો પત્ર આવ્યો હતો એ લેખક પાસે વાર્તા તેમની હોવાનો પુરાવો મંગાવ્યો. એ સમયે હજી ઝેરોક્સની સુવિધા નહોતી, એટલે થોડા સમય પછી તેમને જ્યારે અમદાવાદ આવવાનું થયું ત્યારે પોતાની છપાયેલી વાર્તા લઈને “જનસત્તા” કાર્યાલયે આવ્યા હતા. “ચાંદની”માં અમે છાપેલી વાર્તા ખરેખર ઉઠાંતરી કરાયેલી જ હતી. પછી જોગીસાહેબે જરા કડક શબ્દોમાં પેલા લેખકને પત્ર લખ્યો કે હવે તમારી વાર્તા કદી “ચાંદની”માં છાપીશૂં નહિ, ત્યારે તેઓ ઢીલા પડ્યાઅને પોતાને એ વાર્તા બહુ ગમી ગઈ હતી એટલે પોતાના નામે છપાવવાની લાલચ રોકી શક્યા નહિ, એમ કહીને માફી માંગી લીધી, પણ સાથેસાથી પોતાની મૂર્ખાઇનું પ્રદર્શન પણ કર્યું. તેમણે પોતાના બે વાર્તાસંગ્રહો મોકલ્યા અને કહ્યું કે જેમની વાર્તાની પોતે ઉઠાંતરી કરી છે એ લેખકને આમાંથી જે વાર્તા ગમે તેને પોતાની નામે છપાવી નાખે.

આ ઘટનાને આધારે મેં “જહાંગીરી ન્યાય” વાર્તા લખી હતી, જે એ સમયે મુંબઈથી પ્રગટ થતા સાપ્તાહિક “યુવદર્શન”ના દિવાળી અંકમાં પ્રગટ થઈ હતી. પોતાના ન્યાય માટે વિખ્યાત જહાંગીરના દરબારમાં એક વાર એક લેખક ફરિયાદ લઈને આવે છે કે બીજા એક લેખકે તેની વાર્તાની ઉઠાંતરી કરી છે. જહાંગીર એવો ન્યાય આપે છે કે એણે તારી વાર્તાની ઉઠાંતરી કરી છે તો તું તેની વાર્તાની ઉઠાંતરી કરી લે.

“ચાંદની”માં ઉઠાંતરી કરીને એ વાર્તા છપાવનાર લેખક જો બ્લોગ વાંચતા હશે તો તેમને પણ તેમનું પરાક્રમ કદાચ યાદ આવી જશે.

Read Full Post »

germanસ્ટુટગાર્ટના એક વિશાળ મોલ “ગેલેરિયા”માં લટાર મારતાં મારતાં વાસણોના વિભાગમાં જઈ પહોંચ્યાં. અમદાવાદમાં પણ હવે મોલ કલ્ચર સારું એવું વિકસી ચૂક્યું છે એટલે કોઇ મોલમાં જઈને નવાઇ પામવા જેવું તો ભાગ્યે જ કંઇ રહ્યું છે. જાતજાતનાં વાસણો, રસોડામાં કામ લાગે તેવાં ઉપકરણો વચ્ચેથી પસાર થતાં હતાં ત્યાં પ્રતીક્ષાએ પ્રશ્ર કર્યો, “જર્મન સિલ્વરનાં વાસણો હોય એ અહીં મળતાં હશે?” પછી પૂછ્યું, “જર્મન સિલ્વર એટલે શું હોય?”
મારી જે થોડીઘણી જાણકારી હતી તેને આધારે મેં કહ્યું કે જર્મનીમાં કદાચ શોધાઇ હશે એટલે તેને જર્મન સિલ્વર કહેતા હશે. “બટ વ્હાય સિલ્વર?” પ્રતીક્ષાનો પ્રશ્ન. એનો જવાબ તો મને ખબર નહોતી. વાત પૂરી થઈ પણ એ પ્રશ્ન મનમાં ઘૂમરાતો રહ્યો. ઘેર પહોંચીને જર્મન સિલ્વર વિષે થોડી માહિતી શોધવા પ્રયાસ કર્યો. સૌથી પહેલાં એ જોયું કે “ભગવદ્ગોમંડળ” એ વિષે શું કહે છે. તેમાં જણાવાયું છે કે “એક જાતની રૂપા જેવી તાંબું, જસત અને નિકલના મિશ્રણવાળી ચળકતી ધાતુ. વજનમાં હલકી હોવાથી તેનો વાસણ, વિમાન વગેરે બનાવવામાં ઉપયોગ થાય છે.”
કોલંબિયા એન્સાઇક્લોપિડિયામાં જર્મન સિલ્વર વિષે એવી માહિતી છે કે “તાંબું, જસત અને નિકલના વિવિધ મિશ્રણને જર્મન સિલ્વર નામ અપાયું છે. ક્યારેક તેમાં સીસું અને ટિન પણ હોય છે. તેના ચાંદી જેવા રંગને લીધે તેને આ નામ મળ્યું છે. જોકે જે મિશ્રણમાં ચાંદી એટલે કે સિલ્વર ન હોય તેને માટે સિલ્વર શબ્દનો ઉપયોગ કરવા પર હવે પ્રતિબંધ છે. આ ધાતુ તેની સખતાઇ, મજબુતાઇ અને હવામાનની અસરને લીધે ખવાઇ જવા સામે પ્રતિરોધક હોવાને લીધે તેનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. ૧૯મી સદીના પ્રારંભે એક જર્મન રસાયણશાસ્ત્રી ઇ. એ. ગેઇટનરે તેની શોધ કરી હતી.”
આજે પણ જર્મન સિલ્વરનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે, અને વાસણો ઉપરાંત વિવિધ વાજિંત્રો બનાવવામાં તે ખાસ વપરાય છે. બીજા પણ તેના ઘણા ઉપયોગો છે.
એક સમય હતો કે ગામડાંઓમાં પણ ભાગ્યે જ કોઇ ઘર એવું હોય જ્યાં જર્મન સિલ્વરનાં વાસણો ન હોય. પ્રતીક્ષાએ જર્મન સિલ્વર અંગે પ્રશ્ન પૂછ્યો તે પછી ખરેખર તો મારું મન બાળપણની યાદોમાં સરી પડ્યું હતું. પોરબંદર પાસેના નાનકડા ગામ છાંયા (આજે તો છાંયા નગરપાલિકા છે)ના અમારા ઘરમાં હું નાનો હતો ત્યારે જર્મન સિલ્વરનાં વાસણો હતાં અને એક ખાસ વાટકામાં હું ખાતો તે આજે પણ મારી નજર સામે તરવરી ઊઠ્યો છે. એ બધાં વાસણોનું પછી શું થયું એ હવે યાદ નથી, પણ માત્ર તેની સ્મૃતિઓ રહી છે.
છેક અહીં જર્મનીના સ્ટુટગાર્ટમાં નાનપણની યાદો આ રીતે સજીવન થઈ ઊઠશે એવી તો કલ્પના પણ ક્યારે કરી હોય…

Read Full Post »

જનાબ આદિલ મનસૂરી જન્નતનશીન થઈ ગયા. ગુજરાતી અને ઊર્દુ પર પકડ ધરાવતો શાયર આમ સાવ એકાએક મેહફિલ છોડી જાય એ કેમ કરીને સહન થઈ શકે? પણ આવા સમયે ઉપરવાળાની મરજી આગળ આપણે લાચાર એમ કહીને જ મન મનાવવું રહ્યું.

આદિલ કેવા ઊંચા દર્જાના શાયર હતા, એ વિષે બહુ લખાયું છે, લખાશે, લખાતું રહેવાનું છે. મારે તો બસ, આદિલ સાથે જે થોડોક સમય કામ કરવાનું સદભાગ્ય સાંપડ્યું હતું, તેનાં થોડાંક સ્મરણો વાગોળવાં છે.

આદિલની ગઝલોથી તો બહુ પહેલેથી પરિચિત હતો, પણ તેમને પહેલી વાર મળવાનું બન્યું લગભગ ૧૯૮૦ના અરસામાં. “જનસત્તા”માં “ચાંદની” અને “રંગતરંગ” સામયિકોના સહાયક સંપાદક તરીકે જોડાયાને મને બહુ ઝાઝો સમય નહોતો થયો. સંપાદક હતા રતિલાલ જોગી. એક વાર આદિલ જોગીસાહેબને મળવા આવ્યા હતા ત્યારે તેમણે મને બોલાવીને આદિલ સાથે પરિચય કરાવ્યો એ અમારી પહેલી મુલાકાત. ત્યારે મને ખબર પડી કે આદિલ મિરઝાપુરમાં આવેલા “જનસત્તા ભવન” પાસેના સારાભાઇ કોમ્પલેક્સમાં સારાભાઇની જ એક એડ એજન્સી “શિલ્પી”માં કોપી-રાઇટર તરીકે કામ કરે છે. આજની ભાષામાં કહીએ તો તેમને આઉટસોર્સિંગ માટે એક માણસની જરૂર હતી. જોગીસાહેબ પાસે તેઓ એટલે જ આવ્યા હતા, અને જોગીસાહેબે મને ભળાવી દીધો. આજે પણ મને બરાબર યાદ છે, કોઇ જાપાની કંપનીએ ખેડૂતો માટે કોઈ ઉપકરણ બનાવ્યું હતું. તેની અંગ્રેજી માહિતિ પુસ્તિકાનો ગુજરાતી અનુવાદ કરવાનો હતો.

મેં અનુવાદ કરી આપ્યો અને આમ આદિલ સાથે “શિલ્પી”માં આઉટસોર્સિંગ કરવાનો સિલસિલો ચાલુ થયો જે ખાસ્સો ચાર-પાંચ વર્ષ ચાલ્યો. એ દિવસોમાં શિલ્પીમાં કંઇ કામ હોય કે ન હોય, આદિલને લગભગ રોજ મળવાનું બનતું. શિલ્પીમાં તેમને કામ કરતા જોવા એ પણ એક લહાવો હતો. કેટલીય પ્રોડક્ટની મજેદાર પંચલાઇન તેમણે કેવી રમતાં રમતાં લખી નાંખી હતી એ આજેય મને બરાબર યાદ છે.

એડ-એજન્સીમાં મોટા ભાગે પહેલી કોપી અંગ્રેજીમાં લખાય અને પછી તેને આધારે ગુજરાતીમાં અને જરૂર પડે એ બીજી ભાષાઓમાં તેનો અનુવાદ કે ભાવાનુવાદ થાય, પણ “શિલ્પી”માં ઘણી વાર એવું બનતું કે આદિલે લખેલી ગુજરાતી કોપી મુખ્ય બની રહેતી અને તેને આધારે અંગ્રેજી કોપી લખાતી.

શિલ્પીમાં મારે ભાગે અંગ્રેજી કોપીનો ગુજરાતી અનુવાદ કરવાનૂં, કેટલાંક સરકારી નિગમોના અંગ્રેજી વાર્ષિક અહેવાલોનો ગુજરાતી અનુવાદ કરવાનું, પ્રૂફરીડિંગ કરવાનું આવતું. ખાસ કરીને કોપી રાઇટિંગમાં આદિલ પાસેથી ઘણું શીખવા મળ્યું હતું.

પછી તો આદિલ શિલ્પી છોડીને અમેરિકા જતા રહ્યા અને સમય જતાં શિલ્પી પણ બંધ થઈ ગઈ. આદિલ અમદાવાદ આવતા ત્યારે દર વખતે તેમને મળવાનું બનતું નહિ, એનો હંમેશાં અફસોસ રહેતો અને એ અફસોસ હવે તો વધુ સાલી રહ્યો છે.

આદિલની એક ગઝલ… “જ્યારે પ્રણયની…”

જ્યારે પ્રણયની જગમાં શરૂઆત થઈ હશે, 

ત્યારે પ્રથમ ગઝલની રજૂઆત થઈ હશે.   

પહેલાં પવનમાં ક્યારે હતી આટલી મહેક?

રસ્તામાં તારી સાથે મુલાકાત થઈ હશે.

ઘૂંઘટ ખૂલ્યો હશે અને ઊઘડી હશે સવાર,

ઝુલ્ફો ઢળી હશે ને પછી રાત થઈ હશે.

ઊતરી ગયા છે ફૂલના ચહેરા વસંતમાં,

તારા જ રૂપરંગ વિષે વાત થઈ હશે.

“આદિલ”ને તે દિવસથી મળ્યું દર્દ દોસ્તો,

દુનિયાની જે દિવસથી શરૂઆત થઈ હશે.

Read Full Post »

રાજરત્ન શેઠ શ્રી નાનજી કાલિદાસ મહેતાની આત્મકથા “મારી અનુભવકથા” વાંચી. લગભગ ૪૦૦ પાનાંની આ આત્મકથા વાંચતી વખતે હું સતત શું અનુભવતો રહ્યો, એને શબ્દોમાં વ્યક્ત કરવું શક્ય નથી. “મારી અનુભવકથા”માંથી નાનજી કાલિદાસ મહેતાનું જે એક વિરાટ વ્યક્તિત્વ ઊપસે છે, તે વાંચનારને અભિભૂત ન કરી દે તો જ નવાઇ. મારી પણ એ જ હાલત થઈ. ૨૦મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં ધીરુભાઇ અંબાણીએ જે રીતે શૂન્યમાંથી સર્જન કર્યું, એ નાનજી કાલીદાસ મહેતાએ ૨૦મી સદી હજી બેઠી પણ નહોતી ત્યારે કર્યું હતું. ભલે જુદા સંજોગોમાં, જુદા પ્રદેશમાં અને જુદા લોકો વચ્ચે હોય, પણ મારી દૃષ્ટિએ ધીરુભાઇ કરતાં તેમનું કામ વધારે મુશ્કેલ હતું.

પોરબંદર તાલુકાના એક ખોબા જેવડા ગોરાણા ગામનો લગભગ અભણ કહી શકાય એવો યુવાન દરિયો ખેડીને આફ્રિકા પહોંચે છે અને શરૂઆતનાં ભારે સંઘર્ષમય વર્ષો બાદ જે ઉદ્યોગસાહસિકતા શરૂ થાય છે, તે આજે લગભગ એક સદી પછીયે બેમિસાલ ગણી શકાય તેવી છે. મોટા ભાઇ આફ્રિકા જતા રહ્યા એટલે કિશોર વયે જ નાનજીભાઇએ પિતા સાથે વેપારમાં ઝંપલાવી દીધું હતું. એ વર્ષ ૧૮૮૯નું હતું અને ૧૯૦૧માં તેમણે આફ્રિકાના મોમ્બાસા બંદરે પગ મૂકી દીધો હતો. જે જમાનામાં આફ્રિકા ખરેખર અંધારિયો ખંડ હતો, એ દિવસોની આ વાત છે. દુકાન માટે માલ ખરીદવા કે ઉઘરાણી જેવા કામ માટે હિંસક પશુઓના ભય વચ્ચે આફ્રિકાના ઘનઘોર જંગલોમાં પચાસ-સાઠ માઇલ ચાલીને જવું પડે એ તો સામાન્ય ગાણાતું. માનવભક્ષીઓના પંજામાં પણ સપડાવાનું બન્યું હતું. પોતાની નાનકડી દુકાન શરૂ કરવાથી માંડીને ધીમે ધીમે કઈ રીતે વેપારનો વિસ્તાર કરતા ગયા, કઈ રીતે એક પછી એક ઉદ્યોગા શરૂ કરી શક્યા એ બધી વિગતોનો ખરો આનંદ તો “મારી અનુભવકથા” વાંચીને જ મેળવી શકાય.

તેઓ લગભગ આખી દુનિયા ફર્યા. ફર્યા એટલું જ નહિ,  જે જે બાબતોથી તેઓ પ્રભાવિત થતા ગયા તેવું આપણે ત્યાં પણ હોવું જોઇએ, એવો મનોમન નિર્ધાર કરતા ગયા, પરિણામે માત્ર પોરબંદર કે સૌરાષ્ટ્રમાં જ નહિ, તેમણે કરેલી સખાવતોથી સુવિધાઓ ઊભી થઈ. પોરબંદરની આર્યકન્યા ગુરુકુળ અને ભારત મંદિર અને તારામંદિર તથા આફ્રિકામાં સ્થાપેલી અનેક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ તેમના આવા નિર્ધારો થકી જ અસ્તિત્વમાં આવી હતી.

આ શાહસોદાગરે મેળવેલી સિદ્ધિઓ વિષે ઘણું ઘણું લખી શકાય તેમ છે, પણ “મારી અનુભવકથા” વાંચતો હતો તે દરમ્યાન મારા મનમાં જે ઘમ્મર વલોણું સતત ચાલતું રહ્યું તેના વિષે પણ થોડુંક લખ્યા વિના ચાલે તેમ નથી. કારણ એ છે કે આજે હું જે કંઈ છું, લગભગ ૩૦ વર્ષનો પત્રકારત્વનો અનુભવ, એ પહેલાં નરોડામાં રિલાયન્સમાં છ વર્ષની નોકરી, અને એ પહેલાંનાં યાદ કરવાં ન ગમે એવાં કેટલાંક વર્ષો… એ બધાંના મૂળમાં અપ્રત્યક્ષ રીતે પણ ક્યાંક ને ક્યાંક શેઠશ્રી નાનજી કાલિદાસ મહેતા રહેલા છે.

“મારી અનુભવકથા”ની પહેલી આવૃત્તિ  ૧૯૫૫માં પ્રગટ થઈ હતી. એ વખતે મારી ઉંમર ચાર વર્ષ. એ વખતે જે ઘટનાઓ બની હતી એ તો વર્ષો પછી જાણી શક્યો હતો. પણ એ બધી ઘટનાઓ સીધેસીધી મને અસરકર્તા હતી. પોરબંદરમાં નાનજી શેઠની મહારાંણા મિલમાં ત્યારે સામ્યવાદી પક્ષના લાલ વાવટા યુનિયનના નેજા હેઠળ મિલ કામદારોની વિવિધ માંગણીઓને લઈને જોરદાર આંદોલન ચાલી રહ્યું હતું. યુનિયનના અગ્રણીઓમાં મારા બાપુ પણ હતા. કામદારોનું આંદોલન જલદ બનતાં નાનજી શેઠે પણ સ્વાભાવિકપણે જ જે કંઇ થઈ શકે એ બધા જ પ્રયાસો કર્યા હશે. આવા જ કોઇ પ્રયાસરૂપ કેટલાક કામદાર નેતાઓની ધરપકડ થયેલી તેમાં બાપુને પણ થોડા દિવસ જેલમાં રહેવાનો વારો આવ્યો હતો.

અંતે આંદોલન સમેટાયું ત્યારે કામદાર આગેવાનોએ નોકરી ગુમાવવી પડી હતી. તેમનો “ઝાંપો બંધ થયો” એમ કહેવાતું. બાપુનો ઝાંપો પણ બંધ થયો. તે સાથે પરિવારના માઠા દિવસો શરૂ થયા. બાપુ થોડો સમય જામનગર, થોડો સમય ભાવનગર એમ કરતાં કરતાં અમદાવાદ પહોંચ્યા ને અંતે રાજનગર મિલમાં નોકરી મળી. થોડા સમય પછી અમને સૌને અમદાવાદ બોલાવી લીધાં. એ વખતે ઘરમાં અમે ચાર જણ હતાં. બાપુ, બા, દાદીમા અને હું. અમદાવાદ આવ્યા પછી દાદીમા લગભગ છએક વર્ષ જીવ્યાં, એમાંય ચારેક વર્ષ તો પથારીવશ રહ્યાં હતાં, પણ પોરબંદર પાસેનું છાંયા ગામ છોડીને અમદાવાદ આવવું તેમના માટે મૂળ સોતાં ઊખડવા સમાન હતું. એ માટે તેઓ નાનજી શેઠને દોષ દેતાં, અને “નખ્ખોદ જાજો નાનજી શેઠનું” એવું તો તેમને મોઢે અવારનવાર મને સાંભળવા મળતું. બાપુ પણ વર્ષો સુધી ઘરમાં ભૂલેચૂકે કોઇ નાનજી શેઠનો ઉલ્લેખ કરે તો સહન ન કરી શકતા. ટૂંકમાં, નાનપણથી ઘરમાં નાનજી શેઠના નામની ફરતે મેં નફરત વીંટળાયેલી જોઈ છે.

ત્રણેક મહિના પહેલાં “ગુજરાત ટાઇમ્સ”ના નિવાસી તંત્રી રમેશ તન્નાએ “તમને એક સરસ પુસ્તક વાંચવા આપું” એમ કહી “મારી અનુભવકથા” મારા હાથમાં મૂકી અને મેં જોયું કે એ નાનજી કાલિદાસ મહેતાની આત્મકથા છે, ત્યારે કંઈ બોલ્યા વિના ચૂપચાપ મેં લઈ લીધી. નાનજી શેઠ પ્રત્યે મારામાં જો કોઈ પણ પૂર્વગ્રહ હતો તો તે આ આત્મકથા વાંચતાં ઓગળી ગયો. “મારી અનુભવકથા” વાંચતી વખતે સતત એક જ પ્રશ્ન મારા મનમાં ઘૂમરાતો રહ્યો કે ૧૯૫૬માં મહારાણા મિલમાં બાપુનો ઝાંપો બંધ ન થયો હોત અને તેમણે પોરબંદર છોડવું ન પડ્યું હોત તો મારા જીવનને કેવો ઘાટ મળ્યો હોત? હું કદી લેખક-પત્રકાર થઈ શક્યો હોત? હોની કો કોઇ નહીં ટાલ શકતા એ ન્યાયે મારે લેખક-પત્રકાર બનવા માટે પણ મહારાંણા મિલમાંથી ૧૯૫૬માં બાપુની નોકરી જવી જરૂરી હતી. એ માટે મારે નાનજી શેઠનો જ આભાર માનવાનો રહ્યો.

હવે જે મને પ્રશ્ન સતાવે છે તે એ કે નાનજી શેઠ પ્રત્યે મને જે અહોભાવ થયો છે તેની બાપુને જો ખબર પડે તો તેમની પ્રતિક્રિયા કેવી હોય શકે? આજે ૮૧ વર્ષે પણ તેઓ સમાચારોની દુનિયાથી બરાબર અપડેટ રહે છે, પણ સારું છે કે તેઓ મારો બ્લોગ નથી વાંચતા…

Read Full Post »

“મિડનાઇટ્સ ચિલ્ડ્રન” આજકાલ સમાચારોમાં છે. સલમાન રશદીની આ બહુ વખણાયેલી નવલકથાને “બુકર ઓફ બુકર” પ્રાઇઝ મળ્યું છે. કટ્ટરવાદીઓના ફતવા, મુક્ત લાઇફસ્ટાઇલ અને છાશવારે ગર્લફ્રેન્ડ બદલતા રહેવા સહિતનાં કારણોસર રશદી વિવાદોમાં ઘેરાયેલા રહે છે. જોકે તેમનું જમાપાસું એ છે કે આ સ્થિતિમાં પણ તેમનું સાહિત્યસર્જન ચાલુ જ હોય છે. ભારતીય મૂળના જે કેટલાક લેખકો અંગ્રેજી સાહિત્યજગતમાં ધાક જમાવી શક્યા છે તેમાં રશદી પણ એક છે એ પણ નાનીસૂની વાત નથી.

અંગ્રેજી સાહિત્યજગતમાં ખૂબ પ્રતિષ્ઠિત ગણાતા બુકર પ્રાઇઝની ૪૦ વર્ષની ઉજવણીરૂપે બેસ્ટ ઓફ બુકર પ્રાઇઝ આપવાનું જાહેર કરાયું હતું. તે માટે છ કૃતિઓ સ્પર્ધામાં હતી. જોકે આ પારિતોષિક રશદીની “મિડનાઇટ્સ ચિલ્ડ્રન” જ પહેલેથી દાવેદાર ગણાતી હતી. ૧૯૯૨માં બુકરની ૨૫મી વર્ષગાંઠ વખતે પણ રશદીને જ આ પ્રાઈઝ મળ્યું હતું. આમ પણ બુકર પ્રાઇઝના ઇતિહાસમાં “મિડનાઇટ્સ ચિલ્ડ્રન”નું એક મહત્ત્વનું સ્થાન છે. ૧૯૬૮થી આ પ્રાઈઝ શરૂ થયું હતું, પણ ૧૯૮૧માં “મિડનાઇટ્સ ચિલ્ડ્રન” માટે ૩૪ વર્ષના સલમાન રશદીને તે અપાયું તે પછી જ તેને એક સાહિત્યિક પ્રાઇઝ તરીકે ખરા અર્થમાં પ્રતિષ્ઠા મળી હતી.

“મિડનાઇટ્સ ચિલ્ડ્રન” એક વિશિષ્ટ નવલકથા છે. જે ક્ષણે દેશ આઝાદ થયો બરાબર તે ક્ષણે જ જે મહિલા બાળકને જન્મ આપશે તેને ખાસ ઇનામ અપાશે એવી જાહેરાત થતાં કથાના નાયકની માતા અમીના સિનાઇને ખાતરી થઈ જાય છે કે પોતે જ આ ઇનામ જીતી જશે. જે મેટરનિટી હોમમાં તેને દાખલ કરાય છે ત્યાં ગરીબો માટેના જનરલ વોર્ડમાં વનિતા નામની એક મહિલા પણ પ્રસૂતિ માટે દાખલ થઈ છે. દેશ આઝાદ થયો તે ક્ષણે વનિતાની કૂખે બાળક જન્મે છે, પણ તેને કઈ રીતે ગોલમાલ કરીને અમીનાનું બાળક બનાવી દેવાય છે એ બધું રસપ્રદ છે.

“મિડનાઇટ્સ ચિલ્ડ્રન”નો એક અંશ :

સાચું માનજો, આપણા દેશમાં લોકો અસત્યને સત્ય માની લે છે. બહુ ભોળા છે. એ જરૂરી નથી કે બાળકો માતાપિતાનાં સંતાન હોય. તેઓ તો સમય દ્વારા જન્મે છે. માતાપિતા તો માત્ર માધ્યમ બને છે. મધરાતે જન્મેલાં આ બંને બાળકો પણ સમય દ્વારા જ સંચાલિત થયાં – ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ની રાત્રે બાર વાગ્યે. આવું આ દેશમાં શક્ય છે – આપણા દેશવાસીઓ સ્વપ્નજીવી છે ને.  

સાચું માનજો, અખબારોએ મારો જન્મોત્સવ ઊજવ્યો. રાજકારણીઓએ મને મહત્ત્વ આપ્યું. ખુદ પંડિત જવાહરલાલ નેહરુનો પત્ર આવ્યો : “પ્રિય બાળક સલીમ, મારી શુભેચ્છાઓ. તમારો જન્મ ભારતીય ઇતિહાસની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના સાથે જોડાયેલો છે. તમે ભારતીય સંસ્કૃતિના પુરાતન સ્વરૂપના નવલ પ્રસુન છો, જે પોતે જ ચિર યુવા અને શાશ્વત છે.”

ક્યારેક ક્યારેક કિંવદંતીઓ યથાર્થથી વધુ સત્ય સાબિત થઈ જાય છે. આવું થયું પણ. હું ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના બાર વાગ્યે જન્મ્યો અને સિનાઇ કુટુંબનો વંશજ બની ગયો.

“મિડનાઇટ્સ ચિલ્ડ્રન” સાથે મારી સ્મૃતિઓ જરા જુદી રીતે સકળાયેલી છે. એ દિવસોમાં આજની જેમ અંગ્રેજી પુસ્તકો એટલાં સરળતાથી ન મળતાં, પણ મારા સદનસીબે ૧૯૮૧માં બુકર પ્રાઇઝ જીતનાર “મિડનાઇટ્સ ચિલ્ડ્રન” મને ૧૯૮૨માં વાચવા મળી ગઇ હતી. મુંબઈથી આવેલો એક મિત્ર લેતો આવ્યો હતો. હું ત્યારે વાર્તા સામયિક “ચાંદની” અને ડાઇજેસ્ટ “રંગતરંગ”નો સહાયક સંપાદક હતો. સંપાદક વિષ્ણુ પંડ્યા હતા. વિષ્ણુભાઇ મારી પાસે “મિડનાઇટ્સ ચિલ્ડ્રન” જોઈ ગયા.

મને કહે, “આનું સંક્ષિપ્ત કરી આપો તો “ચાંદની”માં છાપીએ. બહુ લાંબું ન કરતા, ત્રણેક પાનાં બહુ થયાં.” એમ કહીને એ તો જતા રહ્યા, પણ હું વિચારમાં પડી ગયો. “મિડનાઇટ્સ ચિલ્ડ્રન” લગભગ ૬૦૦ પાનાંનું પુસ્તક હતું. “ચાંદની”નાં A-4 સાઇઝનાં ત્રણ પાનાંમાં એ આખી કથા સમાવવાની હતી. ખાસ્સી મથામણ પછી તે પાર પડ્યું હતું. “મિડનાઇટ્સ ચિલ્ડ્રન”નું સંક્ષિપ્ત કરવામાં મને કેટલી સફળતા મળી હતી તે ખબર નથી, પણ વિષ્ણુભાઇને તે છાપવા યોગ્ય લાગ્યું હતું. વર્ષો પછી ૧૯૯૭માં આઝાદીના ૫૦મા વર્ષે “જનસત્તા”માં તે ત્રણ હપતામાં ફરી પ્રકાશિત થયું હતું. તેના સંક્ષિપ્તીકરણની મથામણ આજે પણ બરાબર યાદ છે…

Read Full Post »

રાત્રે સૂવા જતાં પહેલાં રોજની ટેવ મુજબ ચેનલ સર્ફિંગ કરતો હતો ત્યાં એક ચેનલ પર ફિલ્મ “ધ ગન્સ ઓફ નેવેરોન” ચાલતી હતી. સદનસીબે હજી શરૂ જ થઈ હતી. ઊંઘ ક્યાંય છૂ થઈ ગઈ. આખી ફિલ્મ જોઇ. કેટલામી વાર જોઈ એ યાદ રાખવાનું છોડી દીધું છે. આમ પણ મને યુદ્ધ ફિલ્મો બહુ ગમે છે. મારી મનપસંદ ક્લાસિક યુદ્ધ ફિલ્મોમાં “ધ ગન્સ ઓફ નેવેરોન” પણ એક ખરી. ૧૯૬૧માં નિર્માણ પામેલી આ ફિલ્મ હું પહેલી વાર છેક ૧૯૯૦ના અરસામાં જોવા પામ્યો હતો. અમદાવાદમાં ગુજરાત સરકારે એક ફિલ્મ ફેસ્ટિવલનું આયોજન કર્યું હતું તેમાં “ધ ગન્સ ઓફ નેવેરોન” પણ દર્શાવાઇ હતી. ભૂમધ્ય સાગરમાં આવેલા એક ટાપુ પરના પહાડ પર જર્મનોએ એવી બે શક્તિશાળી તોપો ગોઠવી હતી કે તેણે મિત્ર દેશોની સ્ટીમરો માટે ખતરો ઊભો કરી દીધો હતો. એ તોપોનો ખાતમો બોલાવવા નરબંકાઓની એક ટીમ જે સાહસો કરે છે તેની રસપ્રદ કથા આલેખાઇ છે. ગ્રેગરી પેક, એન્થની કવીન અને ડેવિડ નિવેન જેવા અભિનેતાઓએ તેમાં કામ કર્યું છે.  

“ધ ગન્સ ઓફ નેવેરોન” સાથે ઘણી સ્મૃતિઓ જોડાયેલી છે. એક તો મારા કેટલાક પ્રિય લેખકોમાંના એક એલિસ્ટર મેકલિનની નવલક્થા પર તે આધારિત છે. વર્ષો પહેલાં વાચવાનો જબરદસ્ત શોખ હતો ત્યારે મેકલિન જેવા લેખકને મૂળ અંગ્રેજીમાં વાચવાનું તો ગજું નહોતું. તે વખતે અમારી મદદે આવ્યા હતા અશ્વિની ભટ્ટ. એ દિવસોમાં લોકપ્રિય અંગ્રેજી પોકેટ બુક્સને ગુજરાતીમાં પ્રગટ કરવાનો ઉદ્યોગ ધમધોકાર ચાલતો હતો. જેમ્સ હેડલી ચેઇઝથી માંડીને અનેક લેખકો ગુજરાતીમાં ઊતર્યા હતા. કેટલાંક રેઢિયાળ અનુવાદો પણ થયા હતા, પણ અશ્વિની ભટ્ટે મેકલિનના અનુવાદો દિલ દઈને કર્યા હતા. મેકલિનની મોટા ભાગની નવલકથાઓ આ રીતે વાંચી હતી. મેકલિનના કથાનકની પકડ એટલી મજબૂત અને અશ્વિનીનો અનુવાદ એટલો સરસ કે કેટલીક તો એકથી વધુ વાર વાંચી હતી. “ધ ગન્સ ઓફ નેવેરોન” પણ તેમાંની એક. મેકલિનની લગભગ મોટા ભાગની નવલકથાઓ પરથી ફિલ્મો બની ચૂકી છે. બધી ફિલ્મો જોવાની તક નથી મળી, પણ  જેટલી જોઈ છે તે બધાંમાં”ધ ગન્સ ઓફ નેવેરોન” અને “વ્હેર ઇગલ્સ ડેર” જેવી મજા એકેયમાં નહિ.

મેકલિનના કથાનક પરથી ફિલ્મ બનાવવી એ આમ પણ ટેઢી ખીર. એક તો કથાનક વિશાળ ફલક પર પથરાયેલું હોય, પાત્રોની ભરમાર હોય અને સતત બનતી જતી ઘટનાઓના તાણાવાણા એકબીજા સાથે એવા ગૂંથાયેલા હોય કે પટકથા લખનારની કસોટી થઈ જાય. “ધ ગન્સ ઓફ નેવેરોન” ફિલ્મ પહેલી વાર જોઈ ત્યારે આ વાત વધુ સારી રીતે સમજી શકાઇ હતી. ફિલ્મની પટકથાંમાં મૂળ નવલકથા સાથે ઘણી બાંધછોડ કરાઇ છે, પણ સદનસીબે જેટલી પકડ અને થ્રિલ નવલકથામાં છે એટલી જ પકડ અને થ્રિલ ફિલ્મમાં છે. પણ બનવાજોગ છે કે બધા કિસ્સામાં આવું કદાચ નથી બની શક્યું. “ધ ગન્સ ઓફ નેવેરોન” નવલકથાને મળેલી સફળતા પછી મેકલિને તેની સિક્વલ “ફોર્સ ટેન ફ્રોમ નેવેરોન” લખી હતી અને તે બેસ્ટ સેલર બની હતી. તેના પરથી પણ આ જ નામની ફિલ્મ બની હતી, પણ તે ફ્લોપ ગઈ હતી. મજબૂત વાર્તાઓ પરથી એટલી જ મજબૂત ફિલ્મો ન બની શકે તેનું મેકલિનની કથાઓ ઉદાહરણ છે.  

Read Full Post »

Older Posts »