Feeds:
પોસ્ટો
ટિપ્પણીઓ

Posts Tagged ‘Nobel Prize’

વડોદરાની એમ. એસ. યુનિવર્સિટીમાં ભણેલા વેંકટરામન રામકૃષ્ણન ઉર્ફે વેન્કીને આ વર્ષે કેમિસ્ટ્રીનું નોબેલ પારિતોષિક મળ્યા પછી સતત સમાચારોમાં છવાયેલા છે. તેમાં એક સમાચાર એવા પણ આવ્યા છે કે તેમને નોબેલ મળ્યા પછી ભારતવાસીઓએ તેમના પર ઇ-મેઇલનો જે મારો ચલાવ્યો છે તેનાથી તેઓ કંટાળી ગયા છે, પણ કોઇએ તેમને કહેવું જોઇએ કે આ તો હજી શરૂઆત જ છે. નોબેલ જેવા પારિતોષિક સાથે જે કેટલાંક અનિવાર્ય અનિષ્ટો પેકેજ ડીલ તરીકે મળે છે એનો આ એક ભાગ જ છે.

વર્ષો પહેલાં વાર્તા સામયિક “ચાંદની”ના સહ-સંપાદક તરીકે કાર્યરત હતો ત્યારે એક લેખ “નોબેલ પારિતોષિક કાંટાળો તાજ છે?”  લખવાનું થયું હતું. તે  “ચાંદની”ના ૧૯૮૬ની ૭ ડિસેમ્બરના અંકમાં પ્રગટ થયો હતો.  લેખનો એક સૂર એ હતો કે નોબેલ પારિતોષિક આપવાનો મૂળ હેતુ “નાણાંના અભાવે કામ અટકી ન પડે” તે જાણે બર આવતો જ નથી. ઊલટું આ પારિતોષિક જ તેમના માર્ગમાં આડું આવતું હોય છે. વિગ્નાનના ક્ષેત્રે તો આવા અનેક દાખલા મળી આવે છે કે નોબેલ જીત્યા પછી વિગ્નાનીઓ પોતાના ક્ષેત્રે ખાસ કંઇ ઉકાળી શક્યા ન હોય. ઘણા કિસ્સામાં એવું પણ બનતું હોય છે કે નોબેલ મળ્યા પછી વિગ્નાની “અતિ વિશિષ્ટ” વિગ્નાનીઓના વર્ગમાં આવી જાય છે, અને માન-સન્માન, પ્રતિષ્ઠા અને નાણાં મળતાં તેને પોતાને એમ લાગવા માંડે છે કે હવે કંઇ કરવાનું બાકી રહેતું નથી.

જે વિગ્નાનીઓને નાની ઉંમરે નોબેલ મળી જાય છે તેમની સામે તો સૌથી મોટો પ્રશ્ન જ એ ખડો થાય છે કે હવે શું કરવું? અમેરિકન વિગ્નાની ડો. ડી. ટી. લીને ૩૧ વર્ષની ઉંમરે જ નોબેલ મળી ગયું હતું. તેમને નોબેલ મળ્યાની જાણ થતાં તેમનો પહેલો પ્રતિભાવ એ હતો કે “હવે હું આખી જિંદગી શું કરીશ?”

આજે ઇ-મેઇલના જમાનામાં વેન્કી જેવા વિગ્નાની પર ઇ-મેઇલનો મારો થાય છે, જૂના સમયમાં વિજેતાઓ પર પત્રોનો મારો થતો. બધા પત્રોના કદાચ જવાબ ન આપે તો પણ ઘણા પત્રોના જવાબ આપવા પડે તેમ જ હોય. તેમાં ઘણો સમય વેડફાય. એક નોબેલ વિજેતા વિગ્નાની ડો. ક્રિકે તો પત્રોના જવાબ આપવામાં સમય ન બગડે તે માટે એક છાપેલું ફોર્મ જ રાખ્યું હતું. તેમાં નિશાની કરીને તે મોકલી આપતા.

મેડમ ક્યુરીને બે વાર નોબેલ મળ્યું હતું. તેઓ કહેતાં કે “પત્રોના મારાએ અમારા જીવનને અસ્તવ્યસ્ત કરી નાખ્યું છે. મહામહેનતે હું “ના” પાડી શકું છું. જવાબ આપવા તો દૂર રહ્યા, પત્રો વાંચવામાંય ખૂબ સમય લાગે છે. ”

નોબેલ મળ્યા પછી વિગ્નાનીઓની કામ કરવાની પદ્ધતિમાં પણ પરિવર્તન આવી જાય છે. પછી તેઓ નાનાંમોટાં કામમાં તો હાથ પણ નથી નાખતા. ઓછાં મહત્ત્વનાં રિસર્ચ પેપરોમાંથી પોતાનું નામ પણ કઢાવી નાખે છે. બીજી બાજુ તેમનાં સંશોધન કાર્ય સિવાય બીજાં ઇત્તર કાર્યોમાં તેમનો વધુ સમય વીતવા માંડે છે.

૧૯૦૧થી ૨૦૦૯ સુધીનાં વર્ષો દરમ્યાન અસંખ્ય વિગ્નાનીઓને નોબેલ પારિતોષિકો મળ્યાં છે. તેમાંથી કેટલાને પારિતોષિક ફળ્યું અને તેમણે નવી સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી અને કેટલાને માટે તે કારકિર્દીના પૂર્ણવિરામરૂપ બની રહ્યું એ પણ એક રસપ્રદ અભ્યાસનો વિષય બની શકે…

Advertisements

Read Full Post »

એવોર્ડની સીઝન પૂરબહારમાં ખીલી છે. ધુમાડો હોય ત્યાં આગ હોય એ કહેવત એવોર્ડને પણ જરા જુદી રીતે લાગુ પડે છે. એવોર્ડ હોય ત્યાં વિવાદ હોય. બીજે તો ખબર નથી પણ ભારતમાં તો ભાગ્યે જ કોઇ એવોર્ડ એવો છે, જે વિવાદમાં ઘસડાતો રહેતો ન હોય. બાકી હોય તે સરકારી છબરડાઓ પૂરું કરી આપે છે.
સરકાર દ્વારા અપાતા એવોર્ડ્સ અને વિવાદોનો સાથ તો ચોલી-દામન જેવો હોય છે. પદ્મશ્રીથી માંડીને ભારતરત્ન, ખેલરત્ન, અર્જુન એવોર્ડ, દાદાસાહેબ ફાળકે એવોર્ડ વગેરે કોઇ એવોર્ડ કદી વિવાદથી મુક્ત રહી શક્યો નથી. એમાંય આ વખતે જાહેર થયેલા પદ્મ એવોર્ડ્સે તો હદ કરીનાંખી છે. પદ્મશ્રીની યાદીમાં અમુક નામ જોઇને આશ્ચર્ય થાય છે, તો આ યાદીમાં કેટલાક ખેલાડીઓનાં નામોનો સમાવેશ નથી થયો તેનો પણ હોબાળો મચેલો છે. કાશ્મીરના કોઇ કલાકારને જાહેર થયેલા પદ્મશ્રીમાં તો વળી એવું બહાર આવ્યું છે કે ત્યાં કોઈ ભળતા જ માણસને એવોર્ડ જાહેર થઈ ગયો છે.
 
એવોર્ડ્સનું પોતાનું એક રાજકારણ હોય છે, અને તેની આંટીઘૂંટી સમજવી એ સામાન્ય માણસનું તો ગજું જ નહિ. હવે તા. ૨૩ ફેબ્રુઆરીએ ઓસ્કર અવોર્ડ એનાયત થવાના છે. અત્યારથી જ કરોડો ભારતીયો તેના પર મીટ માંડીને બેઠા છે. ત્યારે કેટલાક મહાનુભાવો એવોર્ડ વિષે કેવા વિચારો ધરાવે છે એના પર એક નજર નાંખવા જેવી છે…  
 
* મારી મા મને કહ્યા કરતી કે માણસ એવોર્ડ આપે છે અને ઇશ્વર રિવોર્ડ આપે છે. મારે બીજી કોઇ પ્રશસ્તિની જરૂર નથી. – ડેન્ઝલ વોશિંગ્ટન, અભિનેતા
* એકેડેમી એવોર્ડ એટલે શું? મને નથી લાગતું કે તેનો ખાસ કંઈ  અર્થ હોય. – સેલી ફીલ્ડ, ઓસ્કર વિજેતા અભિનેત્રી
* આવા સમારોહો પ્રત્યે મને કોઇ માન નથી. મને નથી લાગતું કે તેઓ શું કરી રહ્યા છે એ તેઓ જાણતા હોય. તમે જુઓ છો કે એ ચીજ અમુક લોકો જીતે છે કે અમુક લોકો નથી જીતતા, ત્યારે આ ચીજ ઓસ્કર અર્થહીન બની જાય છે. – વુડી એલન, ઓસ્કર વિજેતા ફિલ્મકાર
* અભિનેતાઓ કે અભિનેત્રીઓ માટે એવોર્ડ્સ અર્થહીન છે, સિવાય કે તેઓ બધા એકસરખી ભૂમિકાઓ ભજવે. – હમ્ફ્રી બોગાર્ટ, ઓસ્કર વિજેતા અભિનેતા
* ઘણી એવી મહાન ફિલ્મો છે જેને ઓસ્કર મળ્યા છે અને ઘણી એવી મહાન ફિલ્મો છે, જેને નથી મળ્યા. જે કંઇ શ્રેષ્ઠ થઈ શકે એ તમે કરતા રહો. – ક્લિન્ટ ઇસ્ટવુડ
* ઘરમાં હું કોઇ એવોર્ડ રાખતો નથી. તમને જે એવોર્ડ મળે છે તે મોટા ભાગે તો ભૂતકાળમાં તમે કંઇ કર્યું હોય છે તેના માટે મળે છે અને મને તો ભવિષ્ય તરફ જોવું ગમે છે. – ગાર્થ બ્રુક્સ, ગાયક
* આ એવોર્ડ અર્થપૂર્ણ છે કારણ કે તે સેલ્યુલોઇડના મારા સાથી વેપારીઓ પાસેથી
આવ્યો છે. – આલ્ફ્રેડ હિચકોક
* થોડાક સીન આઉટ ઓફ ફોકસ શૂટ કરજો. આ વખતે મારે શ્રેષ્ઠ વિદેશી ફિલ્મનો એવોર્ડ જીતવો છે. – બિલી વાઇલ્ડર, અમેરિકન નિર્માતા-દિગ્દર્શક
* ભૂખ્યાંઓ, નાગાંઓ, વિકલાંગો, ઘરવિહોણાંઓ, અંધો… એ તમામને નામે હું આ એવોર્ડ સ્વીકારું છું. – મધર ટેરેસા, નોબેલ પીસ પ્રાઇઝ લેતી વખતે
* હું આ એવોર્ડને લાયક નથી, અને આમ તો મને વા થયો છે અને હું એને પણ લાયક નથી. – જેક બેની, અમેરિકન કોમેડિયન
* ઓહ, કેવું આઘાતજનક! મારી કારકિર્દી જરૂર મંદ પડી રહી છે. પહેલી વાર હું એવોર્ડ લેવા માટે ઉપસ્થિત રહી શક્યો છું. – માઇકલ કેઈન, અભિનેતા
* કોઇ પણ એવોર્ડ કોઇ પુસ્તકની ક્વોલિટી બદલી શકતો નથી. – ક્રિસ વાન અલ્સબર્ગ, લેખક.
…અને અંતે… ગુજરાતી સાહિત્યનો અતિ પ્રતિષ્ઠિત ગણાતો રણજીતરામ સુવર્ણચંદ્રક સ્વીકારતી વખતે સ્વ. બકુલ ત્રિપાઠીએ તેમના પ્રવચનમાં એક નુકતેચિની કરતાં કહ્યું હતું કે “એવોર્ડનું સ્તર જે રીતે દિવસોદિવસ નીચું જઈ રહ્યું છે તે જોતાં મને ખાતરી હતી કે એક દિવસ તે જરૂર મારા સુધી પહોંચી જશે.”

Read Full Post »

નોબેલ પારિતોષિકની સીઝન શરૂ થઈ ગઈ છે. આ વર્ષે પ્રારંભ મેડિસિનના ક્ષેત્રથી થયો છે. ફ્રાંસના બે અને જર્મનીના એક વિજ્ઞાનીને સંયુક્ત રીતે તે અપાશે. વિજેતા એક હોય તો તેને ૧૪ લાખ ૨૦ હજાર ડોલર મળે છે. બે કે વધુને સંયુક્તપણે અપાયું હોય તો સરખા ભાગ પડે છે. આ કિસ્સામાં જરા જુદી રીતે ભાગ પડવાના છે, કારણ કે બે ફ્રેન્ચ અને એક જર્મનને બે જુદીજુદી શોધો માટે પારિતોષિક અપાયું છે. અડધી રકમ જર્મનને તથા બાકીની અડધીમાંથી બે સરખે ભાગે ફ્રેન્ચોને મળશે. આગામી તા. ૧૩ સુધીમાં તમામ ક્ષેત્રોને અપાતાં પારિતોષિકો જાહેર થઈ જશે.

પારિતોષિક નાનું હોય કે મોટું તેને લઈને વિવાદો તો ખડા થતા જ રહે છે. નોબેલ પારિતોષિક કદાચ દુનિયાનું સૌથી મોટું અને સૌથી વધુ પ્રતિષ્ઠિત છે એટલે તેના વિવાદો પણ મોટા હોય છે અને તે વધુ ચર્ચામાં રહેતું હોય છે. તેની તરફેણમાં અને વિરુદ્ધમાં, અને ખાસ કરીને વધુ તો વિરુદ્ધમાં  સતત લખાતું રહે છે. નોબેલ પારિતોષિક આપવાનો એક હેતુ એ છે કે જે-તે ક્ષેત્રમાં આ પારિતોષિક વિજેતાઓ પોતાનું કાર્ય સારી રીતે આગળ ધપાવી શકે અને માત્ર નાણાંના અભાવે તેમનું કાર્ય અટકી ન પડે. પણ મોટે ભાગે તો એવું જ બનતું આવ્યું છે કે નોબેલ પારિતોષિક મેળવ્યા પછી ઘણાબધા વિજેતાઓ ભાગ્યે જ કંઈ નોંઘપાત્ર પ્રદાન કરી શક્યા છે. તેને કારણે કેટલાક નોબેલ વિજેતાઓએ તો આ પારિતોષિકને કાંટાળો તાજ ગણ્યો છે. 

નોબેલ પારિતોષિક મેળવવું એ દરેક વિજ્ઞાનીનું સપનું હોય છે, પણ જે વિજ્ઞાનીઓને આ પારિતોષિક નાની ઉંમરે મળી જાય છે, તેમની સામે તો સૌથી મોટો પ્રશ્ન જ એ ખડો થાય છે કે હવે શું કરવું? અમેરિકન વિજ્ઞાની ડો. ડી. ટી. લીને ૩૧ વર્ષની ઉંમરે જ નોબેલ પારિતોષિક મળી ગયું હતું. તેમને નોબેલ પારિતોષિક એનાયત થવાની જાહેરાત થતાં તેમનો પ્રતિભાવ નિરાશાજનક હતો, “હવે હું આખી જિંદગી શું કરીશ?”

કેટ્લાક સાહિત્યકારોએ અને અમુક સંજોગોમાં કેટલાક વિજ્ઞાનીઓએ નોબેલ પારિતોષિકનો અસ્વીકાર કર્યાના દાખલા છે, પણ આવા બધા વિવાદો છતાં આ કાંટાળો તાજ પહેરવો બધાને ગમે છે. એવો પણ આક્ષેપ થતો રહે છે કે નોબેલ પારિતોષિક મેળવવા માટે થઈને વિજ્ઞાનીઓ અમુક પ્રકારનાં સંશોધનો જ હાથ ધરતાં હોય છે, તેને કારણે વિજ્ઞાનનાં ઘણાં ક્ષેત્રો એવાં છે, જેને બહુ ઓછા લોકો હાથ અડાડે છે.

અપવાદોને બાદ કરતાં મોટે ભાગે તો નોબેલ પારિતોષિક પાકટ ઉંમરે અને ક્યારેક તો જિંદગીનાં બહુ ઓછાં વર્ષો બાકી રહ્યાં હોય ત્યારે મળતું હોય છે. સાહિત્ય ક્ષેત્રે તો મોટા ભાગે એવું જ બને છે. ૧૯૨૫માં ૬૯ વર્ષની વયે નોબેલ પારિતોષિક મેળવનાર જ્યોર્જ બર્નાર્ડ શોએ તો કહ્યું પણ હતું કે “નોબેલ પારિતોષિક મધદરિયેથી કાંઠે પહોંચી ગયેલાને અપાતા લાઇફ બેલ્ટ સમાન છે. ” એટલે તો વ્યંગમાં એવું કહેવાય છે કે જેમનો ધ્યેય નોબેલ પારિતોષિક જીતવાનો જ છે, એવા લોકોએ કમ સે કમ લાંબું તો જીવવું જ પડે.

૧૯૯૬માં ફિઝિયોલોજી એન્ડ મેડિસિન માટે નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા ઓસ્ટ્રેલિયન વિજ્ઞાની પીટર ડોહર્ટી (Peter Doherty)એ તો “નોબેલ પારિતોષિક જીતવાની કળા” કહી શકાય એવું પુસ્તક The Beginner’s Guide to Winning the Nobel Prize લખ્યું છે. આ પુસ્તક વધુ તો એક નોબેલ પારિતોષિક વિજેતાની પીડા વ્યક્ત કરે છે.

નોબેલ પારિતોષિકની સીઝન શરૂ થઈ છે અને હવે એક પછી એક પારિતોષિક જાહેર થશે એટલે તેના વિષે ઘણું વાંચવા-સાંભળવા મળવાનું. ખાસ કરીને દર વર્ષે સાહિત્ય અને શાંતિ માટેનાં નોબેલ પારિતોષિક વધુ ચર્ચા જગાવતાં હોય છે, કારણ કે તેની સાથે એક યા બીજી રીતે વિશ્વ રાજકારણ સંકળાયેલું હોય છે.

Read Full Post »