Feeds:
પોસ્ટો
ટિપ્પણીઓ

Posts Tagged ‘Tapan Sinha’

તપન સિંહાએ ૧૯૯૭માં “ડોટર્સ ઓફ ધિસ સેન્ચ્યુરી” નામે પાંચ વાર્તાઓ સમાવતી એક હિંદી ફિલ્મ બનાવી હતી. વિભિન્ન સામાજિક પરિસ્થિઓનો શિકાર બનતી સ્ત્રીઓને કેવીકેવી વિષમતાઓનો ભોગ બનવું પડે છે, તેના પ્રતીકરૂપ પાંચ પાત્રો દ્વારા પોતાને જે કંઇ કહેવું છે કે કહેવા તપનદાએ પાંચ વાર્તાઓ પસંદ કરી હતી તેમાં એક ટાગોરની વાર્તા હતી. ૧૯૦૪માં પ્રગટ થયેલી આ વાર્તા “જીબિતો ઓ મ્રિતો” (જીવિત કે મૃત) પરથી તેમણે “કાદમ્બિની”નું નિર્માણ કર્યું હતું. તેમાં મુખ્ય ભૂમિકા શબાના આઝમીએ ભજવી હતી.

“કાદમ્બિની”ની કથા એવી છે કે તે એક યુવાન વિધવા છે. તેને બાળક પણ નથી. વીસમી સદીનાં પ્રારંભનાં વર્ષોમાં બંગાળમાં એક યુવાન વિધવાનું જીવન કેટલું કષ્ટદાયક હશે તેની કલ્પના કરવી જરાય અઘરી નથી. એક વાર બેહોશ કાદમ્બિનીને ગામલોકો મરી ગઈ હોવાનું માની લે છે, અને તેના અંતિમસંસ્કાર માટે લઈ જવાય છે. તે જીવિત છે કે કેમ એ ચકાસવાની પણ કોઇ પરવા કરતું નથી.

સ્મશાનમાં અંતિમસંસ્કાર માટેનો વિધિ ચાલુ હોય છે ત્યાં એકાએક ભારે વાવાઝોડું ત્રાટકે છે. વિધિ પડતો મૂકીને લોકો પોતાનો જીવ બચાવવા “મૃતદેહ”ને રઝળતો મૂકીને ભાગી છૂટે છે. વાવાઝોડું શમી ગયા પછી પણ મૃતદેહનું શું થયું એ જોવા કોઇ પરત આવતું નથી. દરમ્યાનમાં ભાનમાં આવી ચૂકેલી કાદમ્બિની ગમે તેમ કરી નનામીના બંધનમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે. પહેલાં તે પોતાના સાસરે જાય છે, પણ ત્યાં તેને જાકારો મળે છે, પછી તે પિતાને ઘેર જાય છે, ત્યાં પણ તેના માટે બારણાં બંધ છે. એક બાજુ તે આવી કફોડી સ્થિતિમાં મુકાઇ જાય છે ત્યારે બીજી બાજુ ગામલોકો તેને ભૂત માની લે છે.

પોતે ભૂત નથી, પણ જીવતીજાગતી છે, એ કાદમ્બિની ચીસો પાડીપાડીને કહે છે, પણ કોઇ તેની વાત માનવા તૈયાર નથી. પોતે જીવિત હોવાનું કોઇ રીતે સાબિત ન કરી શકતાં તે ગામના તળાવમાં કૂદીને પોતાનો જીવ દઈ દે છે. મરી જઈને તે સાબિત કરે છે કે પોતે મરી નહોતી.

Advertisements

Read Full Post »

“અતિથિ” ટાગોરની જાણીતી ટૂંકી વાર્તા છે, જોકે તેના પરથી ફિલ્મ બનાવવાનું સાહસ તપન સિંહા જેવો ફિલ્મકાર જ કરી શકે. ૧૯૬૫માં નિર્માણ પામેલી “અતિથિ”ના કેન્દ્રમાં એક રખડુ બ્રાહ્મણ કિશોર તારાપદા છે. ઘણી વાર તે ઘેરથી ભાગીને કોઇ સંગીતમંડળી કે ખેલાડીઓની ટોળી સાથે ભળી જતો. ઘેરથી તેનું ભાગવું એ કોઇ ખરાબ સંગતની અસર નહોતી, પણ ઘરમાં પણ અનુભવાતી બંધનાવસ્થામાંથી છૂટવાની એ છટપટાહટ હતી.

એક વાર એવું બને છે કે તે હંમેશને માટે ઘર છોડીને નીકળી પડે છે. નાવમાં નદી પાર કરતી વખતે તેની મુલાકાત એક જમીનદાર મોતી સાથી થાય છે. તે પોતાના પરિવાર સાથે જાત્રા કરીને પરત ફરી રહ્યો હતો. જમીનદારને અ કિશોરમાં રસ પડે છે. તે તારાપદાને પોતાને ઘેર લઈ આવે છે અને પોતાની સાથે રાખે છે.  પોતાની વાતોથી અને વ્યવહારથી તારાપદા માત્ર જમીનદારનું જ નહિ, પણ તેની પત્નીનું પણ દિલ જીતી લે છે. એટલું જ નહિ, તેમની દીકરીનો પ્રેમ પણ પામે છે.

તારાપદા તરફ દીકરીનું આકર્ષણ જમીનદાર પામી જાય છે. બંનેનાં લગ્નની તૈયારીઓ શરૂ કરી દેવાય છે, ત્યાં તારાપદા ફરી એક વાર ગાયબ થઈ જાય છે. આમ થવાનું કારણ જમીનદાર સમજી શકતો નથી, પણ તારાપદા માટે તે સહજ હતું. ઘર-પરિવારની ઝંઝાળમાં બંધાઇ રહેવું તેને મંજૂર નહોતું. માણસ સતત મુક્તિ અને આઝાદીની ઝંખના કરતો  હોય છે એ આ વાર્તામાં ટાગોરે બહુ ખૂબીપૂર્વક નિરૂપ્યું હતું.

તપન સિંહાએ આ ફિલ્મ ન્યુ થિયેટર્સના નેજા હેઠળ બનાવી હતી. સંગીત પણ તેમણે જ આપ્યું હતું. સાસ્વતિ મુખરજી, પાર્થો મુખરજી, ક્રિષ્ના બાસુ  અને અજિતેશ બેનરજી ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. ફિલ્મને નેશનલ એવોર્ડ તથા વેનિસ ફિલ્મોત્સવમાં એવોર્ડ મળ્યો  હતો.

Read Full Post »

ટાગોરની વાર્તા “ખુદિતો પાષાણ” (ગુજરાતીમાં “ક્ષુધિત પાષાણ”, અંગ્રેજીમાં The Hungry Stones)  માત્ર તેમણે જ લખેલી વાર્તાઓ પૈકી નહિ, પણ બંગાળીમાં લખાયેલી શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓમાંની એક ગણાય છે. કેટલાક તો તેને સર્વકાલીન ૧૦૦ બંગાળી વાર્તાઓમાં સ્થાન આપે છે. દિગ્દર્શક તપન સિંહાએ ૧૯૬૦માં તેના પરથી ફિલ્મ બનાવી હતી. આ વાર્તા જેટલી સરળ લાગે છે તેટલી જ ગૂઢ પણ છે, એટલે કોઇ સામાન્ય ફિલ્મકાર જો આ વાર્તા પરથી ફિલ્મ બનાવે તો બનવાજોગ છે કે એક ચલતાપૂર્જા હોરર ફિલ્મથી વધુ કશું ન નીપજે, પણ તપન સિંહાએ વાર્તાના એક પછી એક તમામ પડળ ઉખેળતા જઈ અદભુત ફિલ્મ બનાવી, જેને એ વર્ષે શ્રેષ્ઠ ફિલ્મનો નેશનલ એવોર્ડ મળ્યો હતો.

“ખુદિતો પાષાણ” તપન સિંહાની પણ શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાં સ્થાન ધરાવે છે. યુવાન વયે ટાગોર જ્યારે અમદાવાદમાં રોકાયા હતા ત્યારે હાલમાં શાહીબાગમાં જ્યાં સરદાર પટેલ સ્મારક છે, તે જૂના રાજભવનમાં તેમનો મુકામ હતો. મૂળ તો એ જહાંગીરના સમયમાં બંધાયેલો મહેલ હતો. અહીં રહીને ટાગોરે સાબરમતીના કિનારે બેસીને “ખુદિતો પાષાણ” વાર્તા લખી હતી. ૧૮૯૫ના અરસામાં તે પહેલી વાર પ્રગટ થઈ હતી.

એક નાનકડા ગામમાં એક યુવાન સરકારી કર્મચારીની બદલી થાય છે. તેનો મુકામ એક જૂની હવેલીમાં છે. એ હવેલી એક સુલતાનના સમયનો મહેલ હતો. રાજમહેલોનાં રહસ્યોનો આમેય કોઇ પાર હોતો નથી. ગામલોકો એ હવેલી ભૂતિયા હોવાનું માને છે. યુવાન એ હવેલીમાં રહી જાય છે ને તેને પણ ગેબી અનુભવો થવા માંડે છે, પણ ડરવાને બદલે તે એ રહસ્યનો તાગ મેળવવા પ્રયાસ કરે છે. તપન સિંહાએ વાર્તામાં નિરૂપાયેલા સસ્પેન્સને બરાબર છેક સુધી જીવંત રાખીને એક જૂના મહેલમાં મોટા ભાગે નૈસર્ગિક પ્રકાશમાં જ આખી ફિલ્મનું શૂટિંગ કર્યું હતું. સૌમિત્ર ચેટરજી અને અરુંધતિ સિંહાએ આ ફિલ્મમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. તપન સિંહાનાં અભિનેત્રી પત્ની અરુંધતિ સિંહાના ભાગે આખી ફિલ્મમાં એક પણ સંવાદ નથી, પણ તેમના અભિનય અને નૃત્યથી તેઓ છવાયેલાં રહે છે. ફિલ્મનું વધુ એક આકર્ષણ હતું ઉસ્તાદ અલી અકબર ખાનનું બેકગ્રાઉન્ડ સંગીત.

લગભગ સાતેક વર્ષ પહેલાં એક સાંજે સરદાર સ્મારક ભવનના પ્રાંગણમાં “ખુદિતો પાષાણ”નો ખાસ શો રખાયો હતો. બંગાળી સાહિત્યના અભ્યાસુ ભોળાભાઇ પટેલે “ખુદિતો પાષાણ” સંદર્ભે કેટલીક રસપ્રદ વાતો કર્યા પછી ફિલ્મ શરૂ થઈ હતી. સાબરમતી પરથી વાતો પવન, આછેરી ચાંદનીનો અજવાસ અને ખાસ તો નાનકડા પડદા પર ૧૬ એમએમની ફિલ્મની પાછળ અંધારા પશ્ચાદભૂમાં ખડું જુનું રાજભવન “ખુદિતો પાષાણ”ને ઓર રહસ્યમય બનાવવા પૂરતું હતું.

Read Full Post »

સત્યજિત રાયની જેમ વિખ્યાત બંગાળી ફિલ્મસર્જક તપન સિંહાએ પણ ટાગોરની ત્રણ કૃતિઓ પરથી ફિલ્મો બનાવી હતી, “કાબુલીવાલા”, “ખુદિતો પાષાણ” અને “અતિથિ”.

“કાબુલીવાલા” રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની આ જ નામની વાર્તા પર આધારિત છે. ૧૯૫૭માં બનાવાયેલી આ ફિલ્મમાં રહમત શેખ નામનો એક અફઘાન કાબુલીવાલા બદામ-પિસ્તા વેચીને એટલું ધન કમાવા ઇચ્છતો હોય છે કે પોતાના દેશ પરત જઈને પોતાની દીકરી રાબિયા અને પરિવારને મળી શકે. હંમેશાં તે પોતાના દેશ પરત ફરવાનાં સપનાં જોતો રહે છે. પોતાની દીકરીની યાદમાં તે હંમેશાં નાનાં બાળકોનો સાથ શોધતો ફરતો રહે છે.

એક લેખકની પાંચ વર્ષની દીકરી મીનીને તે મળે છે. બંને વચ્ચે ખાસ્સી આત્મીયતા બંધાઇ જાય છે. એક દિવસ રહમતનો તેના મકાનમાલિક સાથે ઝઘડો થઈ જાય છે, અને રહમતના હાથે તેની હત્યા થઈ જાય છે. તેને કેદ થાય છે.

આઠ વર્ષની સજા કાપીને તે જેલમાંથી છૂટે છે ને સીધો મીનીને મળવા પહોંચી જાય છે. તે મીનીને જોઈને ચકિત થઈ જાય છે. કારણ કે મીની હવે સુંદર યુવતી બની ચૂકી છે, અને તેને ઓળખી પણ શકતી નથી. એ દિવસે મીનીનાં લગ્ન પણ લેવાયાં હોય છે. લેખક તેના લગ્નના ખર્ચમાંથી થોડી રકમ કાઢીને રહમતને આપે છે, જેથી તે પણ તેના વતન જઈને તેની દીકરી તેને ભૂલી જાય એ પહેલાં તેને મળી શકે.

તપન સિંહાએ આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવા ઉપરાંત તેની પટકથા પણ લખી હતી. છબિ બિશ્વાસ, ટિન્કુ ઠાકુર, રાધા, મોહન ભટ્ટાચાર્ય વગેરેએ ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. “કાબુલીવાલા”ને શ્રેષ્ઠ ફિલ્મનો નેશનલ એવોર્ડ મળ્યો હતો.

૧૯૬૧માં બિમલ રોયે “કાબુલીવાલા”નું નિર્માણ કર્યું હતું. દિગ્દર્શનની જવાબદારી તેમણે હેમેન ગુપ્તાને સોંપી હતી. બન્યું હતું એવું કે એ સમયે હેમેન ગુપ્તા પાસે કોઇ ખાસ કામ નહોતું. તેમની પ્રતિભાથી બિમલદા પૂરેપૂરા વાકેફ હતા. રહમતની ભૂમિકામાં બલરાજ સાહનીને પસંદ કરવાનું કારણ એ હતું કે તેમનો ઉછેર લાહોરમાં થયો હોઇ પઠાણી પાત્રને તેઓ સારી રીતે ન્યાય આપી શકશે એમાં દિગ્દર્શકને જરાય શંકા નહોતી. બલરાજ સાહની પણ તેમની એ અપેક્ષા પૂરી કરવાંમાં જરાય ઊણા ઊતર્યા નહોતા, પણ કહે છે કે બલરાજ સાહનીએ પોતે આ પાત્ર માટે અભિનેતા જયંતની ભલામણ કરી હતી, પણ નિર્માતા બિમલદા અને દિગ્દર્શક હેમેન ગુપ્તા બંનેએ તેમની પાસે જ આ ભૂમિકા કરાવવાનો આગ્રહ રાખ્યો હતો. સાથે ઉષાકિરણ જેવાં કલાકારો ધરાવતી આ ફિલ્મમાં સંગીતકાર સલીલ ચૌધરીના સંગીતનિર્દેશન હેઠળ મન્ના ડેએ ગાયેલું “અય મેરે પ્યારે વતન…” ગીત દેશભક્તિનાં સદાબહાર ગીતોમાં હંમેશાં સ્થાન પામતું રહ્યું છે. આ ઉપરાં હેમંતકુમારે ગાયેલું “ગંગા આયે કહાં સે…” પણ અત્યંત લોકપ્રિય બન્યું હતું.

Read Full Post »